Eyvah ( ) Ocaktaki yemeğin taştığını gören annem ( ) telaşla mutfağa koştu ( )
Bu cümlede yay ayraçla belirtilen yerlere aşağıdakilerin hangisinde verilen noktalama işaretleri sırasıyla getirilmelidir?
- ( ! ) – ( , ) – ( . )
- ( , ) – ( ; ) – ( . )
- ( : ) – ( , ) – ( … )
- ( … ) – ( , ) – ( ! )
Sorunun Çözümü
Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan ibarelerden sonra gelen cümle büyük harfle başlıyorsa ünlem işareti konur; özneyi belirtmek için virgül, tamamlanmış cümlelerin sonuna nokta konur.
- A) “Eyvah” sözcüğü telaş ve korku bildirir, kendisinden sonra gelen kelime (Ocaktaki) büyük harfle başladığı için ünlem işareti (!) konur. “Annem” sözcüğü cümletin öznesi olduğu için virgül (,) ile ayrılır. Yargı tamamlandığı için sona nokta (.) gelir.
- B) Ünlem bildiren sözcükten sonra virgül konulması için devam eden kelimenin küçük harfle başlaması gerekirdi. Ayrıca özneden sonra noktalı virgül kullanılmaz.
- C) İki nokta açıklama yapılacak yerlerde kullanılır, burada bir duygu patlaması vardır.
- D) Üç nokta tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur, oysa bu cümle “koştu” yüklemiyle bitmiştir.
Cevap: A
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yay ayraçla ( ) belirtilen yere iki nokta ( : ) getirilmelidir?
- Sabah erkenden uyandı ( ) elini yüzünü yıkayıp kahvaltıya oturdu.
- Size başarının en önemli kuralını söylüyorum ( ) Asla pes etmeyin.
- Pazardan elma, armut ( ) marketten deterjan, sabun aldık.
- Rüzgâr sert esiyordu ( ) ağaçların dalları kırılacak gibiydi.
Sorunun Çözümü
Kendisiyle ilgili örnek verilecek veya açıklama yapılacak cümlenin sonuna iki nokta ( : ) konur.
- A) Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için virgül ( , ) kullanılır.
- B) İlk cümlede bir yargı bildirilmiş ve devamında bu yargının ne olduğu açıklanmıştır. Bu yüzden iki nokta ( : ) getirilmelidir.
- C) Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için noktalı virgül ( ; ) kullanılır.
- D) Anlamca birbirine bağlı sıralı cümleleri ayırmak için virgül ( , ) veya noktalı virgül kullanılır; açıklama ilgisi yoktur.
Cevap: B
Virgül, cümle içinde eş görevli sözcükleri ayırmak için kullanılabileceği gibi sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için de kullanılır.
Buna göre, aşağıdakilerin hangisinde virgülün kullanım amacı diğerlerinden farklıdır?
- Soğuk, karanlık, ürkütücü bir mağaraya girdiler.
- Çantasından defterini, kalemini, silgisini çıkardı.
- Pazardan elma, armut, portakal almayı unutma.
- Güneş dağların ardına saklandı, hava serinledi.
Sorunun Çözümü
Virgül (,) bu soruda iki temel görevinden biriyle (eş görevli sözcükleri ayırma veya sıralı cümleleri ayırma) kullanılmıştır.
- A) “Soğuk, karanlık, ürkütücü” sözcükleri sıfattır. Virgül, eş görevli sözcükleri ayırmıştır.
- B) “Defterini, kalemini, silgisini” sözcükleri nesnedir. Virgül, eş görevli sözcükleri ayırmıştır.
- C) “Elma, armut, portakal” sözcükleri nesnedir. Virgül, eş görevli sözcükleri ayırmıştır.
- D) “Güneş dağların ardına saklandı” ve “hava serinledi” iki ayrı cümledir. Burada virgül, sıralı cümleleri ayırmak için kullanılmıştır.
Cevap: D
“Okul kütüphanesine roman ( ) öykü ( ) ansiklopedi ( ) atlas ve sözlük bağışlandı ( )”
Bu cümlede yay ayraçla belirtilen yerlere sırasıyla hangi noktalama işaretleri getirilmelidir?
- ( , ) ( , ) ( , ) ( . )
- ( , ) ( ; ) ( , ) ( . )
- ( ; ) ( , ) ( ; ) ( . )
- ( , ) ( : ) ( , ) ( . )
Sorunun Çözümü
Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için noktalı virgül kullanılır.
- A) Sadece virgül kullanılması, edebi türler ile başvuru kaynaklarının birbirine karışmasına neden olur.
- B) Cümlede “roman, öykü” bir grup (edebi tür); “ansiklopedi, atlas, sözlük” ise diğer gruptur (başvuru eserleri). İlk boşluğa eş görevli sözcükleri ayırmak için virgül (,), grupları ayırmak için ikinci boşluğa noktalı virgül (;), üçüncü boşluğa tekrar virgül (,) ve sona nokta (.) gelmelidir.
- C) İlk boşluğa noktalı virgül gelmesi hatalıdır; çünkü burada henüz gruplandırma tamamlanmamıştır.
- D) İki nokta, açıklama yapılacak yerlerde kullanılır; burada sıralı grupları ayırma işlevi vardır.
Cevap: B
Aşağıdaki cümlelerin hangisinin sonuna soru işareti ( ? ) getirilmelidir?
- Bu tarihi yapının ne zaman restore edildiğini biliyor musunuz
- Hava karardı mı sokak lambaları kendiliğinden yanar
- Lezzetli mi lezzetli bir yemek yiyerek hasret giderdik
- Hangi okula gideceği kesinleşince bize haber verir
Sorunun Çözümü
Soru eki veya sözcüğü içeren her cümle soru cümlesi değildir. Soru işareti, sadece yanıt gerektiren cümlelerin sonuna konur.
- A) Cümle, karşı taraftan bir bilgi talep etmektedir ve yanıt beklemektedir (“Evet, biliyorum” gibi). Bu nedenle sonuna soru işareti (?) konmalıdır.
- B) Buradaki “mi” eki soru anlamı katmamış, cümleye “zaman” anlamı (karardığı zaman) katmıştır. Sonuna nokta konur.
- C) “Lezzetli mi lezzetli” ifadesinde “mi” eki pekiştirme göreviyle kullanılmıştır (çok lezzetli). Soru anlamı yoktur.
- D) Cümlede “hangi” soru sözcüğü geçse de cümle bir yargı bildirir, soru sormaz. Bu tip cümlelere “sözde soru cümlesi” denmez, doğrudan düz cümledir.
Cevap: A
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yay ayraçla ( ) belirtilen yere iki nokta ( : ) getirilemez?
- Size başarının sırrını tek kelimeyle açıklayayım ( ) Disiplin.
- Tarım bölgelerimizde şu ürünler yetişir ( ) pamuk, incir, tütün…
- Hoca Nasrettin gülerek cevap verir ( ) Parayı veren düdüğü çalar.
- Karlar erimeye başladı ( ) derelerin suyu bulanık akıyordu.
Sorunun Çözümü
İki nokta ( : ); kendisiyle ilgili örnek verilecek, açıklama yapılacak veya aktarma sözü söylenecek cümlelerin sonuna konur. Sıralı cümleleri ayırmak için kullanılmaz.
- A) Kendisinden sonra açıklama yapıldığı için iki nokta ( : ) getirilmelidir.
- B) Kendisinden sonra örnekler sıralandığı için iki nokta ( : ) getirilmelidir.
- C) Bir aktarma sözünden (alıntıdan) önce geldiği için iki nokta ( : ) getirilmelidir.
- D) Bu cümle sıralı bir cümledir (iki ayrı yargı birbirine bağlanmıştır). Sıralı cümleleri ayırmak için virgül ( , ) veya noktalı virgül kullanılır; iki nokta getirilemez.
Cevap: D
Bazı cümlelerde virgülün kaldırılması, sözcüğün türünü veya görevi değiştirerek anlam karışıklığına yol açabilir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül (,) kaldırılırsa cümlenin anlamı değişir?
- Bu, benim en sevdiğim kitaptır.
- Yazar, yeni romanında köy hayatını anlatmış.
- Yaralı, doktora acı içinde bakıyordu.
- Kardeşim, seninle gelmek istemiyor.
Sorunun Çözümü
Virgül, adlaşmış sıfatlardan sonra kullanıldığında o sözcüğün özne olduğunu belirtir. Virgül kaldırıldığında ise o sözcük kendisinden sonra gelen ismin sıfatı durumuna düşebilir ve anlam değişir.
- A) “Bu” sözcüğü işaret zamiridir ve özne görevindedir. Virgül kalksa da işaret anlamı değişmez.
- B) “Yazar” sözcüğü öznedir. Virgül kaldırıldığında “yazar yeni roman” gibi bir tamlama oluşmaz, anlam sabittir.
- C) Virgül varken: “Yaralı (kişi), doktora bakıyordu.” (Özne: Yaralı kişi). Virgül kaldırılırsa: “Yaralı doktora bakıyordu.” (Özne: O gizli öznesi olur, doktorun “yaralı” olduğu anlaşılır). Anlam değişir.
- D) “Kardeşim” sözcüğü öznedir. Virgül kaldırıldığında anlamda bir değişiklik veya karışıklık olmaz.
Cevap: C
Türkçede noktalama işaretlerinin kullanımı belirli kurallara bağlanmıştır. Bu kurallardan biri de noktanın görevleridir.
Aşağıdakilerden hangisi noktanın ( . ) kullanım alanlarından biridir?
- Sayılarda kesirleri ayırmak için kullanılır.
- Saat ve dakika gösteren sayıları birbirinden ayırmak için kullanılır.
- Cümle içinde eş görevli sözcüklerin arasına konur.
- Kendisinden sonra açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur.
Sorunun Çözümü
Nokta, tamamlanmış cümlelerin sonuna konduğu gibi zaman bildiren ifadelerde de ayırt edici bir işarettir. Dijital saatlerde görülen iki nokta (:) kullanımı yazı dili için geçerli değildir.
- A) Sayılarda kesirleri veya ondalık bölümleri ayırmak için nokta değil, virgül kullanılır (Örnek: 3,5).
- B) Saat ve dakika gösteren sayıların arasına nokta konur (Örnek: 14.30, 09.15). Bu kullanım TDK yazım kurallarına göre doğrudur.
- C) Eş görevli sözcük veya sözcük gruplarını ayırmak virgülün görevidir.
- D) Kendisinden sonra açıklama yapılacak veya örnek verilecek yerlerde iki nokta (:) kullanılır.
Cevap: B
Aşağıdakilerden hangisi noktanın ( . ) kullanım alanlarından biri değildir?
- Kitap, dergi vb. künyelerin sonuna konur.
- Saat ve dakika gösteren sayıların arasına konur.
- Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur.
- Dört ve dörtten çok rakamlı sayılarda gruplara ayırmak için konur.
Sorunun Çözümü
Nokta, tamamlanmış yargıların sonunda, bazı kısaltmalarda, sayılarda ve tarihlerde kullanılır; ancak cümleleri birbirine bağlama görevi yoktur.
- A) Bibliyografik künyelerin en sonuna nokta konur (Örn: TDK Yayınları, 2024.). Bu doğru bir kullanımdır.
- B) Dijital saatlerde iki nokta (:) görülse de Türkçede saat ve dakika arasına nokta konur (Örn: 14.30). Doğrudur.
- C) Sıralı cümleleri ayırmak virgülün (,) veya duruma göre noktalı virgülün (;) görevidir. Nokta, cümleyi bitirir.
- D) Sayıların okunmasını kolaylaştırmak için sondan başlayarak üçerli gruplar arasına nokta konur (Örn: 3.500). Doğrudur.
Cevap: C
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yay ayraçla ( ) belirtilen yere nokta ( . ) getirilmelidir?
- Bu havada dışarı çıkılır mı hiç ( )
- Eyvah, servisi kaçırdım ( )
- Projeyi ne zaman teslim edeceğimizi biliyor musun ( )
- Başarılı olmak için planlı çalışmak gerekir ( )
Sorunun Çözümü
Anlamca tamamlanmış, yargı bildiren kurallı cümlelerin sonuna nokta ( . ) konur. Soru veya duygu bildiren cümlelerde ise farklı işaretler kullanılır.
- A) Sözde soru cümlesi de olsa soru anlamı taşıdığı için sonuna soru işareti ( ? ) konur.
- B) Korku ve telaş gibi bir duyguyu anlattığı için sonuna ünlem işareti ( ! ) konur.
- C) Soru eki “mu” ile oluşturulmuş gerçek bir soru cümlesidir, sonuna soru işareti ( ? ) konur.
- D) Tamamlanmış bir yargı bildiren, soru veya ünlem anlamı taşımayan bir cümle olduğu için sonuna nokta ( . ) konur.
Cevap: D
İki nokta (:); kendisinden sonra örnek verilecek, açıklama yapılacak veya alıntı yapılacak cümlelerin sonuna konur.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde yay ayraçla ( ) belirtilen yere iki nokta ( : ) getirilmelidir?
- Hava yağmurlu olursa ( ) pikniğe gidemeyiz.
- At ölür, meydan kalır ( ) yiğit ölür, şan kalır.
- Hoca Nasrettin gülerek cevap verir ( ) “Parayı veren düdüğü çalar.”
- Çantasından defter, kalem ( ) silgi ve cetvel çıkardı.
Sorunun Çözümü
Soruda bizden açıklama veya alıntı bildiren “iki nokta” işaretinin doğru yerini bulmamız isteniyor.
- A) “Hava yağmurlu olursa” ifadesi bir koşul bildirir. Koşul ekinden sonra genellikle noktalama işareti konmaz veya vurgu için virgül (,) kullanılabilir.
- B) Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları, sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için noktalı virgül (;) kullanılır.
- C) Bir kişinin sözü doğrudan aktarılmadan önce (alıntı cümlelerinde) iki nokta (:) kullanılır. Burada Hoca Nasrettin’in sözüne geçiş yapılmaktadır.
- D) Eş görevli sözcükleri ayırmak için virgül (,) kullanılır.
Cevap: C
Noktalama işaretleri, duygu ve düşünceleri daha açık ifade etmek, cümlenin yapısını ve duraklama noktalarını belirlemek için kullanılır. İki noktanın da kendine özgü kullanım alanları vardır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta ( : ) yanlış kullanılmıştır?
- Size başarının sırrını vereyim: Asla pes etmeyin.
- Çantamda şu eşyalar vardı: kalem, defter, silgi.
- At ölür meydan kalır: yiğit ölür şan kalır.
- Konuşmacı kürsüye çıktı ve salona seslendi: “Hoş geldiniz!”
Sorunun Çözümü
İki nokta; kendisinden sonra örnek verilecek veya açıklama yapılacak cümlelerin sonuna konur. Sıralı cümleleri veya anlamca zıt cümleleri ayırmak için kullanılmaz.
- A) Kendisinden sonra açıklama yapıldığı için iki nokta kullanımı doğrudur.
- B) Kendisinden sonra örnekler sıralandığı için iki nokta kullanımı doğrudur.
- C) “At ölür meydan kalır” ve “yiğit ölür şan kalır” ifadeleri anlamca birbirine bağlı sıralı cümlelerdir. Bu tür cümlelerin arasına iki nokta değil, noktalı virgül (;) konmalıdır.
- D) Bir alıntı sözden veya konuşmadan önce kullanıldığı için doğrudur.
Cevap: C