Fiillerde kip eki, kendi zaman anlamının dışında başka bir zamanı karşılayacak şekilde kullanılırsa buna “anlam (zaman) kayması” denir. Genellikle cümredeki zaman zarfı ile yüklemdeki kip eki birbirini tutmaz.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlam kayması vardır?
- Dedem her sabah parkta tempolu yürüyor.
- Balkondaki saksıları şu an suluyor.
- Kardeşim odasında sessizce kitap okuyor.
- Usta, bozulan musluğu tamir ediyor.
1. Sorunun Çözümü
Anlam kayması, fiilin aldığı ekin cümlenin genel zaman ifadesiyle uyuşmamasıdır. Özellikle “her zaman” yapılan işlerde Geniş Zaman (-r) kullanılırken Şimdiki Zaman (-iyor) kullanılması bir anlam kaymasıdır.
- A Şıkkı: Cümlede “her sabah” ifadesi eylemin süreklilik arz ettiğini (alışkanlık) gösterir. Fiilin “yürür” (Geniş Zaman) olması gerekirken “yürüyor” (Şimdiki Zaman) kullanılmıştır. Anlam kayması vardır.
- B Şıkkı: Eylem (sulama) ve zaman (şu an) uyumludur. Anlam kayması yoktur.
- C Şıkkı: Kitap okuma eylemi şu an yapılmaktadır. Anlam kayması yoktur.
- D Şıkkı: Tamir etme işi konuşma anında gerçekleşmektedir. Anlam kayması yoktur.
Doğru Cevap: A Şıkkı
(1) Kazı başkanı, ekibini sabah erkenden topladı. (2) Çıkarılan eserler kutulara özenle yerleştirildi. (3) Antik vazo, üzerindeki tozdan ve kirden arındı. (4) Yorgun düşen işçiler, güneş batınca derin bir uykuya daldı.
Numaralanmış cümlelerin hangisinde koyu yazılan fiil türemiş yapılı değildir?
- 1
- 2
- 3
- 4
2 Çözümü
Fiiller yapılarına göre üç gruba ayrılır. Kök veya gövdesine yapım eki alan fiiller türemiş, yapım eki almayan fiiller basit yapılıdır.
- A Şıkkı: “Topladı” sözcüğü, “top” isminden “-la” yapım ekiyle türetilmiştir (Top-la-dı). Türemiştir.
- B Şıkkı: “Yerleştirildi” sözcüğü, “yer” isminden birden fazla yapım eki alarak türetilmiştir (Yer-leş-tir-il-di). Türemiştir.
- C Şıkkı: “Arındı” sözcüğü, “arı” (temiz/saf) isminden “-n” yapım ekiyle türetilmiştir (Arı-n-dı). Türemiştir.
- D Şıkkı: “Daldı” sözcüğü, “dal-” fiil köküne sadece “-dı” görülen geçmiş zaman eki (çekim eki) gelmiştir. Yapım eki almadığı için basittir.
Doğru cevap D şıkkıdır.
Türkçe öğretmeni, tahtaya “Kurallı Birleşik Fiiller” konusunu pekiştirmek amacıyla dört farklı örnek yazmış ve bu fiillerin taşıdığı anlam özelliklerini karşılarına not etmiştir.
- 1. Fırlatıverdi – Tezlik Fiili
- 2. Söyleyedursun – Yaklaşma Fiili
- 3. Kazanabiliriz – Yeterlik Fiili
- 4. Donakalmış – Sürerlik Fiili
Buna göre numaralanmış eşleştirmelerin hangisinde bir yanlışlık yapılmıştır?
- 1
- 2
- 3
- 4
Sorunun Çözümü
Kurallı birleşik fiillerin oluşumundaki yardımcı fiiller, eyleme belirli anlam özellikleri katar: (i)ver tezlik, (e)bil yeterlik, (e)dur/(e)kal/(e)gel sürerlik, (e)yaz yaklaşma bildirir.
- A Şıkkı: “Fırlatıverdi” fiili, -(i)ver ekiyle kurulduğu için tezlik (çabukluk) bildirir. Eşleştirme doğrudur.
- B Şıkkı: “Söyleyedursun” fiili, -(e)dur ekiyle kurulduğu için Sürerlik (devam etme) bildirir. Ancak tabloda “Yaklaşma” olarak verilmiştir. Yaklaşma fiili “Düşeyazdı” (neredeyse olacaktı) gibi örneklerdir. Eşleştirme yanlıştır.
- C Şıkkı: “Kazanabiliriz” fiili, -(e)bil ekiyle kurulduğu için yeterlik (gücü yetme) bildirir. Eşleştirme doğrudur.
- D Şıkkı: “Donakalmış” fiili, -(a)kal ekiyle kurulduğu için sürerlik (eylemin devamı) bildirir. Eşleştirme doğrudur.
Sonuç olarak 2 numaralı eşleştirmede hata yapılmıştır. Cevap B şıkkıdır.
Türkçede fiiller, bazen çekimlendiği kipin anlamı dışında, başka bir kipin anlamını verecek şekilde kullanılır. Buna “fiilde anlam kayması” veya “zaman kayması” denir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylemin kipinde anlam kayması vardır?
- Dün akşamki fırtınada evin çatısı hasar gördü.
- Önümüzdeki hafta sınav sonuçları açıklanacak.
- Dedem, her yaz köydeki tarlasını ekiyor.
- Kuşlar, sonbaharda sıcak bölgelere göç eder.
Çözümü
Fiilin aldığı ek ile cümlenin bildirdiği zamanın uyuşmamasına anlam kayması denir.
- A Şıkkı: “Gördü” eylemi geçmişte yapılmış, “-di” (bilinen geçmiş zaman) eki kullanılmıştır. (Uyumlu)
- B Şıkkı: “Açıklanacak” eylemi gelecekte yapılacak, “-acak” (gelecek zaman) eki kullanılmıştır. (Uyumlu)
- C Şıkkı: Cümlede “her yaz” ifadesi eylemin sürekli yapıldığını (geniş zaman) bildirir. Ancak fiil “-iyor” (şimdiki zaman) eki almıştır. Şimdiki zaman, geniş zaman yerine kullanılarak anlam kayması oluşmuştur.
- D Şıkkı: “Göç eder” eylemi genel bir gerçektir, “-r” (geniş zaman) eki kullanılmıştır. (Uyumlu)
Doğru Cevap: C şıkkıdır.
“Yağmur dinince toprak mis gibi koktu.”
Yukarıdaki cümlede yer alan yüklemin yapısına göre türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Basit
- Türemiş
- Birleşik
- Sürerlik
5.Sorunun Çözümü
Fiiller yapısına göre incelenirken kök ve ek ilişkisine bakılır. Yapım eki almayan fiiller basit, yapım eki alanlar türemiş, birden fazla kelimeden oluşanlar birleşiktir.
- Analiz: Cümlenin yüklemi olan “koktu” sözcüğünün kökü “kok-“ fiilidir.
- Ek İncelemesi: Fiile gelen “-tu” eki, Görülen Geçmiş Zaman ekidir. Zaman ekleri çekim ekidir ve kelimenin anlamını değiştirmez.
- Sonuç: Sözcük herhangi bir yapım eki almadığı ve başka bir kelimeyle birleşmediği için yapısı bakımından basittir.
Doğru Cevap: A Şıkkı
Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi, fiile istek anlamı katan bir ek almıştır?
- Keşke bahar gelse de her yer yeşerse.
- Kuruyan dalları bahçe makasıyla budayın.
- Şu gül fidanını büyük saksıya ben dikeyim.
- Elinizdeki tohumları nemli toprağa serpseniz.
Soru 6 Çözümü
Fiillere istek anlamı katan kip eki “-e / -a” ekleridir. Şart kipi (-se/-sa) ve emir kipi ile karıştırılmamalıdır.
- A Şıkkı: “Yeşerse” fiili, dilek-şart kipi eki (-se) almıştır.
- B Şıkkı: “Budayın” fiili, herhangi bir kip eki almamış, şahıs ekiyle çekimlenerek emir anlamı taşımaktadır.
- C Şıkkı: “Dikeyim” fiili, kök (dik-) üzerine istek kipi eki (-e) ve şahıs eki (-yim) almıştır. (Dik-e-yim). Doğru cevaptır.
- D Şıkkı: “Serpseniz” fiili, dilek-şart kipi eki (-se) almıştır.
Doğru cevap C şıkkıdır.
Türkçede fiiller yapılarına göre; basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Birleşik fiiller, birden fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşur.
Bu açıklamaya göre, aşağıdakilerden hangisi yapısı bakımından birleşik bir fiildir?
- Duruyordu
- Yazacakmış
- Çizsin
- Yapıverdi
7. Sorunun Çözümü
Fiillerde yapı incelenirken sözcüğün köküne ve aldığı eklere bakılır. İki eylemin birleşmesiyle oluşan fiiller (kurallı birleşik fiiller) yapıca birleşiktir. Tek bir kök ve çekim eklerinden oluşanlar ise yapıca basittir.
- A Şıkkı: “Duruyordu” fiili “durmak” kökünden gelir. Sadece zaman eklerini (şimdiki zamanın hikayesi) almıştır, yapıca basittir.
- B Şıkkı: “Yazacakmış” fiili “yazmak” kökünden gelir. Sadece zaman eklerini (gelecek zamanın rivayeti) almıştır, yapıca basittir.
- C Şıkkı: “Çizsin” fiili “çizmek” kökünden gelir. Sadece emir kipi şahıs eki almıştır, yapıca basittir.
- D Şıkkı: “Yapıverdi” fiili, “yapmak” ve “vermek” fiillerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Bu, tezlik fiilidir (-(i)vermek) ve yapıca birleşiktir.
Bu durumda doğru cevap D seçeneğidir.
Fiil kiplerinin, kendi zaman anlamları dışında başka bir zamanı kastedecek şekilde kullanılmasına “anlam (zaman) kayması” denir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şimdiki zaman kipi (-iyor), geniş zaman (-r/-ar/-er) anlamında kullanılmıştır?
- Önümüzdeki ay yeni bir eve taşınıyoruz.
- Kardeşim şu an odasında ödevini yapıyor.
- Dedem, her sabah erkenden kalkıp yürüyüş yapıyor.
- Nasrettin Hoca, bir gün eşeğine ters biniyor.
Soru 8 Çözümü
Soruda şimdiki zaman ekinin (-iyor), her zaman yapılan işleri bildiren geniş zaman (-r) yerine kullanılması istenmektedir.
- A Şıkkı: “Taşınıyoruz” fiili gelecek bir zamanı (önümüzdeki ay) kastetmektedir. (Gelecek Zaman)
- B Şıkkı: “Yapıyor” fiili konuşma anında (şu an) gerçekleşen bir eylemdir. (Kendi anlamı – Şimdiki Zaman)
- C Şıkkı: Cümledeki “her sabah” ifadesi eylemin sürekli tekrarlandığını gösterir. Fiil “yapıyor” (-iyor) şeklinde çekimlenmiş olsa da kastedilen “yapar” (-ar) anlamıdır. (Geniş Zaman)
- D Şıkkı: “Biniyor” fiili geçmişte yaşanmış bir olayı anlatmaktadır. (Geçmiş Zaman)
Doğru Cevap: C şıkkıdır.
Fiil kipleri, eylemin gerçekleşme zamanını bildiren Haber (Bildirme) Kipleri ve zaman anlamı taşımayıp bir tasarıyı (istek, şart, emir, gereklilik) ifade eden Dilek (Tasarlama) Kipleri olmak üzere iki ana gruba ayrılır.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklemin kipi diğerlerinden farklı bir grupta yer alır?
- Rüzgar kuzeyden çok sert esiyor.
- Bu notları defterine güzelce yazmalısın.
- Geçen yaz tatile Bodrum’a gittik.
- Bütün işleri yarına kadar bitirecek.
Soru 9. Sorunun Çözümü
Soruda fiil kiplerinin ana grupları (Haber vs. Dilek) sorulmaktadır. Haber kipleri zaman bildirirken, Dilek kipleri zaman bildirmez.
- A Şıkkı: “Esiyor” fiili Şimdiki Zaman (-yor) ekini almıştır. Haber kipidir.
- B Şıkkı: “Yazmalısın” fiili Gereklilik Kipi (-malı/-meli) ekini almıştır. Dilek kipidir.
- C Şıkkı: “Gittik” fiili Görülen Geçmiş Zaman (-di) ekini almıştır. Haber kipidir.
- D Şıkkı: “Bitirecek” fiili Gelecek Zaman (-ecek) ekini almıştır. Haber kipidir.
Diğerlerinden farklı olan grup Dilek kipi olduğu için doğru cevap B Şıkkıdır.
(1) Çocuklar, kamp ateşinin etrafında toplanıp yıldızları seyretti. (2) Soğuk havaya rağmen içindeki o büyük heyecanı hissetti. (3) Yürüyüşe çıkan dağcı grubu, sisli vadinin içinde kayboldu. (4) Biyologlar, endemik bitki türlerini uzaktan dürbünle gözledi.
Numaralanmış cümlelerdeki koyu yazılan fiillerden hangisi, yapısı bakımından diğerlerinden farklıdır?
- 1
- 2
- 3
- 4
Soru 10 Çözümü
Fiiller yapısına göre üç gruba ayrılır: Basit (yapım eki almayan), Türemiş (yapım eki alan) ve Birleşik (en az iki sözcükten oluşan) fiiller.
- A Şıkkı: “Seyretti” fiili, “seyir” ve “etmek” sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur (Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiil).
- B Şıkkı: “Hissetti” fiili, “his” ve “etmek” sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur (Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiil).
- C Şıkkı: “Kayboldu” fiili, “kayıp” ve “olmak” sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur (Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiil).
- D Şıkkı: “Gözledi” fiili, “göz” isminden “-le” yapım ekiyle türetilmiştir (Göz-le-di). İki sözcüğün birleşimi değil, köke gelen yapım eki söz konusudur. Bu yüzden türemiş fiildir.
Doğru cevap D şıkkıdır.
Kurallı birleşik fiiller; iki sözcüğün belli kurallara göre birleşmesiyle oluşur ve eyleme tezlik, sürerlik, yeterlik veya yaklaşma gibi anlamlar katar.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde kullanılan birleşik fiil, kattığı anlam bakımından diğerlerinden farklıdır?
- Annesini görünce koşup boynuna sarılıverdi.
- Akşamki toplantı için şu raporları hazırlayıver.
- Sıcak çorbayı bir dikişte içiverdi.
- Giden geminin arkasından öylece bakakaldı.
11. Sorunun Çözümü
Kurallı birleşik fiillerde -(i)ver eki “tezlik” (çabukluk), -(e)kal eki ise “sürerlik” (eylemin devam etmesi) anlamı taşır.
- A Şıkkı: “Sarılıverdi” fiili, tezlik bildiren birleşik fiildir.
- B Şıkkı: “Hazırlayıver” fiili, tezlik bildiren birleşik fiildir.
- C Şıkkı: “İçiverdi” fiili, tezlik bildiren birleşik fiildir.
- D Şıkkı: “Bakakaldı” fiili, -(e)kal ekiyle oluşturulmuştur ve eylemin bir süre devam ettiğini gösteren sürerlik fiilidir.
Diğer seçenekler tezlik bildirirken, D seçeneği sürerlik bildirmektedir. Doğru cevap D şıkkıdır.
Fiil çekiminde kullanılan kip eki ile cümlenin taşıdığı zaman anlamının birbirine uymamasına “anlam kayması” denir. Örneğin “Yarın geliyorum.” cümlesinde şimdiki zaman eki (-iyor), gelecek zaman (-acak) kastedilerek kullanılmıştır.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlam (zaman) kayması yoktur?
- Önümüzdeki hafta ailecek tatile çıkıyoruz.
- Keloğlan, bir gün padişahın huzuruna çıkar.
- Her sabah mutlaka bir bardak süt içiyor.
- Çocuklar parkta neşeyle oyun oynuyor.
Soru 12 Çözümü
Soruda, fiilin aldığı ek ile eylemin yapıldığı zamanın birebir uyuştuğu (kayma olmayan) seçenek sorulmaktadır.
- A Şıkkı: Cümlede “Önümüzdeki hafta” ifadesi gelecek zamanı bildirir. Ancak fiil “-iyor” (şimdiki zaman) almıştır. (Kayma Var: Şimdiki -> Gelecek)
- B Şıkkı: Masal anlatımı olduğu için olay geçmişte yaşanmıştır. Ancak fiil “-ar” (geniş zaman) almıştır. (Kayma Var: Geniş -> Geçmiş)
- C Şıkkı: “Her sabah” ifadesi genel bir alışkanlığı (geniş zaman) bildirir. Ancak fiil “-iyor” (şimdiki zaman) almıştır. (Kayma Var: Şimdiki -> Geniş)
- D Şıkkı: “Oynuyor” eylemi şu an yapılmaktadır ve cümlede başka bir zamanı işaret eden (yarın, dün, her gün gibi) bir ifade yoktur. Kip ve anlam uyumludur.
Doğru Cevap: D şıkkıdır.