Türkçede “etmek, eylemek, olmak, kılmak” sözcükleri, kendisinden önceki isimle birleşerek yardımcı fiil oluşturur. Ancak “olmak” sözcüğü bazen tek başına bir yargı bildirerek asıl fiil görevinde de kullanılabilir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde “olmak” sözcüğü yardımcı fiil görevinde kullanılmamıştır?
- Proje ödevini zamanında bitiremeyince çok pişman oldu.
- Bahçedeki üzümler bu yıl, geçen seneye göre daha erken oldu.
- Uzun süredir görmediği dedesine sarılınca mutlu oldu.
- Kütüphanedeki yüksek sesten dolayı öğrenciler rahatsız oldu.
Sorunun Çözümü
“Olmak” sözcüğü bir isimle öbekleşip birleşik fiil kuruyorsa yardımcı fiil; tek başına “olgunlaşmak, gerçekleşmek, bulunmak” anlamlarına geliyorsa asıl fiildir.
- A) “Pişman olmak” bir duygu durumunu ifade eden yardımcı fiille kurulmuş birleşik fiildir.
- B) Cümledeki “oldu” sözcüğü “olgunlaşmak, yetişmek” anlamında kullanıldığı için asıl fiildir (çekimli fiil).
- C) “Mutlu olmak” bir ismin eyleme dönüşmesini sağlayan yardımcı fiildir.
- D) “Rahatsız olmak” kalıplaşmış bir yapıdır ve yardımcı fiil görevindedir.
Cevap: B
Fiiller; olumlu, olumsuz, olumlu soru ve olumsuz soru olmak üzere çeşitli anlam özelliklerine sahiptir. Bu özellikler, fiilin aldığı eklere ve soru edatının bulunup bulunmamasına göre belirlenir.
Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde fiilin anlam özelliği yay ayraç içinde yanlış belirtilmiştir?
- Yetiştiremedin mi? (Olumsuz Soru)
- Dinliyor musunuz? (Olumlu Soru)
- Ulaşacak mıyım? (Olumlu Soru)
- Anlatmalı mıyız? (Olumsuz Soru)
Sorunun Çözümü
Fiillerde “-ma/-me” (veya daralmış haliyle -mı/-mi) olumsuzluk eki bulunuyorsa eylem olumsuz, bulunmuyorsa olumlu kabul edilir.
- A) “Yetiştir-e-me-din mi?” fiili olumsuzluk eki aldığı için olumsuz sorudur. (Doğru)
- B) “Dinliyor musunuz?” fiilinde olumsuzluk eki yoktur, olumlu sorudur. (Doğru)
- C) “Ulaşacak mıyım?” fiilinde olumsuzluk eki yoktur, olumlu sorudur. (Doğru)
- D) “Anlatmalı mıyız?” fiilinde “-ma/-me” olumsuzluk eki yoktur (“-malı” gereklilik kip ekidir). Bu fiil olumlu sorudur. (Yanlış)
Cevap: D
Fiiller anlam özelliklerine göre iş (kılış), oluş ve durum fiilleri olmak üzere üç gruba ayrılır. İş fiilleri öznenin iradesiyle gerçekleşen ve nesne alabilen fiillerdir. Durum fiilleri öznenin içinde bulunduğu durumu anlatır. Oluş fiilleri ise öznenin iradesi dışında, zamanla meydana gelen değişimi ifade eder.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer alan fiil, anlam özelliğine göre oluş bildirmektedir?
- Öğretmenimiz derste anlattığı konuyu dikkatle dinledim.
- Sonbaharın gelmesiyle ağaçların yaprakları sarardı.
- Yorgun olduğu için erkenden odasına gidip yattı.
- Kardeşimle birlikte hafta sonu odamı topladık.
Sorunun Çözümü
Oluş fiilleri; öznenin kendi isteği dışında geçirdiği, kendiliğinden ve zamanla olan değişimi (büyümek, paslanmak, yaşlanmak gibi) ifade eder.
- A) “Dinledim” fiili, “Neyi?” sorusuna cevap verir (konuyu). Öznenin iradesiyle yapılan bir iş (kılış) fiilidir.
- B) “Sarardı” fiili, yaprakların zamanla ve kendiliğinden renk değiştirmesini ifade eder. Bu bir oluş fiilidir.
- C) “Yattı” fiili, öznenin süreklilik gösteren bir durumunu ifade eder ve nesne almaz. Durum fiilidir.
- D) “Topladık” fiili, “Neyi?” sorusuna cevap verir (odamı). İradeye dayalı bir iş (kılış) fiilidir.
Cevap: B
“Vazgeçmeyin hayallerinizden hiçbir zaman, Sımsıkı sarılın umutlarınıza her an.”
Bu dizelerdeki fiiller, aşağıdaki kiplerden hangisiyle çekimlenmiştir?
- İstek kipi
- Şart kipi
- Emir kipi
- Gereklilik kipi
Sorunun Çözümü
Fiillerin taşıdığı anlam ve aldıkları (veya almadıkları) ekler incelenerek kip bulunur.
- A) İstek kipi “-e, -a” eklerini alır. (Vazgeçesiniz gibi olurdu, yanlıştır.)
- B) Şart kipi “-se, -sa” eklerini alır. (Vazgeçseniz gibi olurdu, yanlıştır.)
- C) Dizelerdeki “vazgeçmeyin” ve “sarılın” sözcükleri birer buyruk ve komut bildirmektedir. Kişi ekleri dışında herhangi bir kip eki almadıkları için Emir kipi ile çekimlenmiştir.
- D) Gereklilik kipi “-meli, -malı” eklerini alır. (Vazgeçmemelisiniz gibi olurdu, yanlıştır.)
Cevap: C
Fiillerde istek kipi, eylemin yapılmasının istendiğini veya dilendiğini bildirir. “-e / -a” ekiyle yapılır.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi istek kipiyle çekimlenmiştir?
- Atık pilleri çöpe değil, toplama kutularına atınız.
- Gereksiz yanan lambaları hemen söndürün.
- Gelecek nesillere temiz bir dünya bırakmak için el ele verelim.
- Denizleri ve ormanları kirletmemeye özen gösteriniz.
Sorunun Çözümü
İstek kipi eki “-e / -a” dır. Emir kipinin ise eki yoktur, şahıs ekleriyle çekimlenir.
- A) “Atınız” sözcüğü emir kipiyle (siz atınız) çekimlenmiştir.
- B) “Söndürün” sözcüğü emir kipiyle (siz söndürün) çekimlenmiştir.
- C) “Verelim” fiili ver-e-lim şeklinde ayrılır. Buradaki “-e” istek kipi ekidir.
- D) “Gösteriniz” sözcüğü emir kipiyle (siz gösteriniz) çekimlenmiştir.
Cevap: C
Türkçede fiiller, haber (bildirme) ve dilek (tasarlama) kipleri olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Dilek kipleri zaman anlamı taşımaz; bir isteği, şartı, gerekliliği veya emri bildirir.
“Onlar da bizimle gelip bu güzellikleri görsünler.” cümlesindeki altı çizili fiilin kip ve kişi özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- İstek kipi – 3. çoğul kişi
- Şart kipi – 3. çoğul kişi
- Gereklilik kipi – 3. çoğul kişi
- Emir kipi – 3. çoğul kişi
Sorunun Çözümü
Emir kipinin kendine ait özel bir eki yoktur. Fiil kök veya gövdesine getirilen şahıs ekleriyle çekimlenir ve eylemin yapılmasını emreder.
- A) İstek kipi “-a/-e” ekiyle yapılır (Görel-er). Burada bu ek yoktur.
- B) Şart kipi “-sa/-se” ekiyle yapılır (Görse-ler). Burada bu ek yoktur.
- C) Gereklilik kipi “-malı/-meli” ekiyle yapılır (Görmeli-ler). Burada bu ek yoktur.
- D) “Gör-sünler” fiili, herhangi bir kip eki almadan sadece 3. çoğul şahıs ekiyle (-sünler) çekimlenmiştir. Bu yapı emir kipidir.
Cevap: D
“Küçük kardeşim, aldığı hediyeyi görünce mutluluktan havalara uçtu.”
Bu cümledeki altı çizili fiilin yapısına göre türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Basit Fiil
- Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiil
- Türemiş Fiil
- Kurallı Birleşik Fiil
Sorunun Çözümü
Fiiller yapısına göre basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üçe ayrılır. Deyimler, anlamca kaynaşmış birleşik fiil grubuna girer.
- A) “Basit” fiiller yapım eki almaz, tek kök halindedir.
- B) “Havalara uçmak” bir deyimdir. Deyimler kalıplaşmış söz öbekleridir ve anlamca kaynaşmış birleşik fiil kabul edilir.
- C) “Türemiş” fiiller en az bir yapım eki alır.
- D) “Kurallı birleşik” fiiller (yeterlilik, tezlik, sürerlik, yaklaşma) belli kurallarla oluşur (yapabilmek, gelivermek gibi).
Cevap: B
Türkçede birleşik fiiller oluşumlarına göre; yardımcı eylemle kurulanlar, kurallı birleşik fiiller ve anlamca kaynaşmış birleşik fiiller olmak üzere üç gruba ayrılır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer alan birleşik fiil, oluşumu bakımından diğerlerinden farklıdır?
- Kardeşinin yaptığı hatayı çabucak affetti.
- Öğretmeninin anlattığı konuyu dikkatle dinleyiverdi.
- Kaybettiği kalemini ararken zamanın nasıl geçtiğini fark etti.
- Misafirleri kapıya kadar güleryüzle yolcu etti.
Sorunun Çözümü
Birleşik fiilin “Yardımcı Eylem” mi yoksa “Kurallı Birleşik Fiil” mi olduğuna bakılır.
- A) “Affetti” sözcüğü “Af” ismi ve “etmek” yardımcı fiiliyle kurulmuştur. (Yardımcı Eylemle Kurulan)
- B) “Dinleyiverdi” sözcüğü “Dinlemek” fiili ve “-ivermek” (Tezlik) ekiyle kurulmuştur. Bu bir Kurallı Birleşik Fiildir.
- C) “Fark etti” sözcüğü “Fark” ismi ve “etmek” yardımcı fiiliyle kurulmuştur. (Yardımcı Eylemle Kurulan)
- D) “Yolcu etti” sözcüğü “Yolcu” ismi ve “etmek” yardımcı fiiliyle kurulmuştur. (Yardımcı Eylemle Kurulan)
Cevap: B
Fiillerin, çekimlendiği kipin anlamı dışında başka bir zamanı veya kipi karşılayacak şekilde kullanılmasına “fiilde anlam (zaman) kayması” denir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlam kayması vardır?
- Dünya, Güneş’in etrafındaki dönüşünü 365 günde tamamlar.
- Kardeşim şu an odasında sessizce kitap okuyor.
- Dedemler, önümüzdeki hafta köyden bize geliyor.
- Yaz tatilinde yüzme kursuna gideceğim.
Sorunun Çözümü
Fiil çekimindeki zaman eki ile cümlenin anlamındaki zamanın uyuşmamasına anlam kayması denir.
- A) “Tamamlar” (Geniş Zaman): Her zaman olan bir doğa olayını anlatıyor. Kayma yok.
- B) “Okuyor” (Şimdiki Zaman): Eylem şu an yapılıyor. Kayma yok.
- C) “Geliyor” fiili şimdiki zaman eki (-yor) almıştır. Ancak cümlede “önümüzdeki hafta” ifadesi eylemin gelecekte yapılacağını gösterir. Fiil “gelecek” şeklinde kullanılmalıydı. Anlam kayması vardır.
- D) “Gideceğim” (Gelecek Zaman): Eylem gelecekte yapılacak. Kayma yok.
Cevap: C
“Siz önden gidedurun, ben size yetişirim.” cümlesindeki altı çizili fiil; iki eylemin birleşmesiyle oluşmuş, kalıplaşmış ve bitişik yazılan bir kurallı birleşik fiildir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapı bakımından bu fiille özdeş (benzer) bir kullanım vardır?
- Soğuk su içince boğazı şişti.
- Ödevlerini bir saatte bitiriverdi.
- Yaşlı kadına karşıdan karşıya geçerken yardım etti.
- Onu karşımda görünce eteklerim zil çaldı.
Sorunun Çözümü
Fiiller yapılarına göre basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üçe ayrılır. Örnekteki “gide-durmak” fiili, kurallı birleşik fiiller grubuna girer.
- A) “Şişti” fiili kök halindedir, herhangi bir yapım eki veya başka bir kelime almadığı için basit yapılıdır.
- B) “Bitir-i-verdi” fiili, “bitirmek” ve “vermek” (tezlik) fiillerinin birleşmesiyle oluşmuş bir kurallı birleşik fiildir. Örnekle aynı yapıdadır.
- C) “Yardım etti” fiili, isim soylu bir sözcükle yardımcı eylemin birleşmesiyle oluşmuş yardımcı eylemle kurulan birleşik fiildir.
- D) “Etekleri zil çalmak” bir deyimdir ve anlamca kaynaşmış birleşik fiil grubuna girer.
Cevap: B
“Eşyalar taşınırken en sevdiğim kolyem kutuların arasında kayboldu.”
Yukarıdaki cümlede geçen koyu yazılmış fiilin yapısına göre türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Basit Fiil
- Birleşik Fiil
- Türemiş Fiil
- Tezlik Fiili
Sorunun Çözümü
Birleşik fiiller; en az iki kelimenin bir araya gelmesiyle oluşur. “Etmek, olmak, eylemek” gibi yardımcı eylemlerle kurulanlarda ses düşmesi veya türemesi olursa fiil bitişik yazılır.
- A) “Basit” fiiller yapım eki almaz. Bu kelime iki sözcükten oluşmuştur.
- B) “Kayboldu” sözcüğü, “Kayıp” ismi ve “Olmak” yardımcı fiilinin birleşmesiyle oluşmuştur. (Kayıp + Olmak -> Kaybolmak). “I” ünlüsü düştüğü için bitişik yazılan bir birleşik fiildir.
- C) “Türemiş” fiiller köke gelen yapım ekiyle oluşur (göz-le-mek gibi).
- D) “Tezlik” fiili, kurallı birleşik fiildir ve “-i vermek” ekiyle yapılır (geliverdi gibi).
Cevap: B
Türkçede bazı birleşik fiiller; isim soylu bir sözcük ile “etmek, olmak, eylemek, kılmak” gibi yardımcı eylemlerin birleşmesiyle oluşur.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde yardımcı eylemle kurulmuş bir birleşik fiil vardır?
- Misafirler, kendilerine gösterilen ilgiden memnun oldu.
- Küçük çocuk, ablasının arkasından bakakaldı.
- Bu zorlu parkuru tek başına tamamlayabilir.
- Haberi alır almaz yanımıza geliverdi.
Sorunun Çözümü
Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiillerde “isim + yardımcı fiil” formülü aranır.
- A) “Memnun oldu” fiili, “Memnun” ismi ve “olmak” yardımcı fiilinin birleşmesiyle oluşmuştur. (Yardımcı Eylem)
- B) “Bakakaldı” fiili, “-akalmak” (Sürerlik) ekiyle kurulmuştur. (Kurallı Birleşik Fiil)
- C) “Tamamlayabilir” fiili, “-ebilmek” (Yeterlilik) ekiyle kurulmuştur. (Kurallı Birleşik Fiil)
- D) “Geliverdi” fiili, “-ivermek” (Tezlik) ekiyle kurulmuştur. (Kurallı Birleşik Fiil)
Cevap: A