Kurallı birleşik fiiller, fiil kök veya gövdelerine getirilen yardımcı fiillerle oluşur ve eyleme yeterlilik, tezlik, sürerlik veya yaklaşma gibi çeşitli anlamlar katar. Özellikle bazı birleşik fiiller, işin “çabucak” veya “aniden” yapıldığını ifade eder.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde eyleme “çabucak yapılma, tezlik” anlamı katan bir birleşik fiil kullanılmıştır?
- Karanlık iyice çökmeden kamp alanına varabiliriz.
- Yavru ceylan, hızla uzaklaşan sürüsünün ardından bakakaldı.
- Gök gürleyince ürken kuşlar yuvalarına kaçışıverdi.
- Çürümüş dala basınca dengesini kaybedip düşeyazdı.
Sorunun Çözümü
Kurallı birleşik fiillerden Tezlik Fiili (fiil + ivermek), cümleye işin kısa sürede, çabucak veya aniden yapıldığı anlamını katar.
- A) “Varabiliriz” fiili, yeterlilik fiilidir (-ebilmek). Cümleye “gücü yetme” veya “ihtimal” anlamı katmıştır, tezlik bildirmez.
- B) “Bakakaldı” fiili, sürerlik fiilidir (-akalmak). Eylemin bir süre devam ettiğini gösterir, çabukluk bildirmez.
- C) “Kaçışıverdi” fiili, tezlik fiilidir (-ivermek). Kuşların beklemeden, o anda ve çabucak kaçtığını ifade eder.
- D) “Düşeyazdı” fiili, yaklaşma fiilidir (-eyazmak). Eylemin gerçekleşmeye çok yaklaştığını ama gerçekleşmediğini bildirir.
Cevap: C
Ek fiiller (ek eylemler), isim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapar veya çekimli fiillere gelerek onları birleşik zamanlı fiil yapar.
Buna göre, aşağıdakilerin hangisinde ek fiil farklı bir görevde kullanılmıştır?
- Usta ressam, çizimlerinde genellikle kömür kalem kullanırdı.
- Sergi salonu, tahmin ettiğimizden çok daha kalabalıktı.
- Genç sanatçılar eserlerini gelecek hafta halka tanıtacakmış.
- Eleştirmenler tablodaki ışık oyunlarını çok beğenirdi.
Sorunun Çözümü
Ek fiilin iki temel görevi vardır: 1) İsim ve isim soylu sözcükleri yüklem yapmak, 2) Basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapmak.
- A) “Kullanırdı” sözcüğü “kullan-ır-idi” şeklinde fiile gelerek birleşik zaman yapmıştır.
- B) “Kalabalıktı” sözcüğü “kalabalık” ismine “-idi” ek fiili gelerek onu yüklem yapmıştır. (Farklı görev)
- C) “Tanıtacakmış” sözcüğü “tanıt-acak-imiş” şeklinde fiile gelerek birleşik zaman yapmıştır.
- D) “Beğenirdi” sözcüğü “beğen-ir-idi” şeklinde fiile gelerek birleşik zaman yapmıştır.
Cevap: B
Fiillerde kip, eylemin ne zaman yapıldığını veya yapılması gerektiğini belirtir. Bazı kipler eylemin henüz gerçekleşmediğini, bazıları devam ettiğini, bazıları ise tamamlandığını ifade eder.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde iş (oluş, hareket) gerçekleşmiş ve bitmiştir?
- Bilim insanları kutuplardaki değişimi inceliyor.
- Önümüzdeki ay yeni bir dil kursuna başlayacağım.
- Yazarın son romanı okuyucudan tam not aldı.
- Kış aylarında bu bölgeye çok kar yağar.
Sorunun Çözümü
Eylemin yapıldığını ve sona erdiğini bildiren kipler, haber kipleri grubundaki “Geçmiş Zaman” (-di / -miş) eklerini alan fiillerdir.
- A) “İnceliyor” fiili şimdiki zaman (-yor) ekini almıştır. Eylem şu an devam etmektedir, bitmemiştir.
- B) “Başlayacağım” fiili gelecek zaman (-acak) ekini almıştır. Eylem henüz yapılmamıştır.
- C) “Aldı” fiili görülen geçmiş zaman (-dı) ekini almıştır. Eylem geçmişte yapılmış ve tamamlanmıştır.
- D) “Yağar” fiili geniş zaman (-ar) ekini almıştır. Eylemin her zaman yapıldığını bildirir, belirli bir bitişi ifade etmez.
Cevap: C
Fiil çekimlerinde kullanılan kiple, cümlenin belirttiği zamanın birbirine uymaması durumuna “anlam (zaman) kayması” denir. Örneğin “Yarın geliyorum” cümlesinde fiil şimdiki zaman (-yor) eki almıştır ancak eylem gelecek zamanda (yarın) yapılacaktır.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilde anlam kayması vardır?
- Geçen hafta kütüphaneden aldığım romanı bitirdim.
- Dayımlar, beklediğimiz haberi haftaya bize veriyor.
- Yaz tatilinde dedemleri köyde ziyaret edeceğiz.
- Kardeşim her akşam mutlaka yarım saat kitap okur.
Sorunun Çözümü
Anlam kayması, fiilin aldığı ek ile cümlecik zarfının veya anlamın işaret ettiği zamanın farklı olmasıdır.
- A) “Bitirdim” fiili görülen geçmiş zaman kipiyle (-di) çekimlenmiştir. Cümlede “geçen hafta” ifadesiyle uyumludur. Kayma yoktur.
- B) “Veriyor” fiili şimdiki zaman kipiyle (-yor) çekimlenmiştir. Ancak cümlede “haftaya” ifadesi eylemin gelecek zamanda yapılacağını göstermektedir. Fiil “verecek” şeklinde olmalıydı. Anlam kayması vardır.
- C) “Ziyaret edeceğiz” fiili gelecek zaman kipiyle (-ecek) çekimlenmiştir. “Yaz tatilinde” ifadesiyle uyumludur. Kayma yoktur.
- D) “Okur” fiili geniş zaman kipiyle (-r) çekimlenmiştir. “Her akşam” ifadesi süreklilik bildirdiği için uyumludur. Kayma yoktur.
Cevap: B
Fiillerde kip, haber (bildirme) ve dilek (tasarlama) kipleri olmak üzere ikiye ayrılır. Dilek kipleri zaman anlamı taşımaz; bir isteği, şartı, gerekliliği veya emri bildirir. Özellikle istek kipi (-e, -a) ile dilek-şart kipi (-se, -sa) anlam olarak birbirine çok karıştırılsa da yapıca farklıdır.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi istek kipi ile çekimlenmiştir?
- Keşke bu proje yarına kadar bitse.
- Dersten sonra hemen eve dön.
- Şu konuyu seninle tekrar görüşeyim.
- Dengeli beslenmeye dikkat etmelisin.
Sorunun Çözümü
Fiillere getirilen “-e, -a” ekleri istek kipidir. Cümleye, eylemin yapılması isteğini katar.
- A) “Bitse” fiili, dilek-şart kipi (-se) ile çekimlenmiştir. İstek anlamı verse de yapıca şarttır.
- B) “Dön” fiili, kip eki almamıştır. Bu durum emir kipi olduğunu gösterir.
- C) “Görüşeyim” fiili, “görüş-” köküne gelen “-e” ekiyle çekimlenmiştir (görüş-e-yim). Bu, istek kipidir.
- D) “Etmelisin” fiili, gereklilik kipi (-meli) ile çekimlenmiştir.
Cevap: C
Fiil çekimlerinde kullanılan kip ekinin, cümlenin anlamındaki zamanı veya kipi karşılamamasına “fiilde anlam kayması” (zaman kayması) denir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlam kayması vardır?
- Önümüzdeki ay yeni bir bilgisayar alacağız.
- Şu an mutfakta akşam yemeğini hazırlıyor.
- Dedem, her bayram bize harçlık veriyor.
- Dün akşamki şiddetli rüzgar çatıyı uçurdu.
Sorunun Çözümü
Soruda, kip ekinin kendi zamanı dışında kullanıldığı (zaman kayması olan) cümleyi bulmamız isteniyor.
- A) “Alacağız” fiili gelecek zaman kipiyle çekimlenmiş, eylem de gelecekte yapılacaktır. (Kayma yok)
- B) “Hazırlıyor” fiili şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiş, eylem şu an yapılmaktadır. (Kayma yok)
- C) “Veriyor” fiili şimdiki zaman (-iyor) eki almıştır. Ancak cümlede “her bayram” dendiği için eylemin sürekli tekrarlandığı bellidir. Burada geniş zaman (-ir) kullanılması gerekirdi (verir). Anlam kayması vardır.
- D) “Uçurdu” fiili geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiş, eylem geçmişte yapılmıştır. (Kayma yok)
Cevap: C
Fiil çekimlerinde kullanılan kip ekinin, cümlenin anlamına uygun olmamasına ve kendi zamanı dışında başka bir zamanı kastetmesine anlam (zaman) kayması denir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlam kayması vardır?
- Her sabah mutlaka yarım saat yürüyüş yapar.
- Proje ödevimi teslim etmek için okula gideceğim.
- Önümüzdeki hafta sonu dayımlar bize geliyor.
- Dün akşamki şiddetli rüzgâr çatıları uçurdu.
Sorunun Çözümü
Anlam kayması, fiilin aldığı kip eki ile cümlenin bildirdiği zamanın birbirini tutmaması durumudur.
- A) “Yapar” fiili geniş zaman ekini almıştır. “Her sabah” ifadesi genel bir alışkanlığı bildirdiği için kullanım doğrudur.
- B) “Gideceğim” fiili gelecek zaman ekini almıştır. Eylem henüz yapılmadığı için kullanım doğrudur.
- C) “Geliyor” fiili şimdiki zaman (-iyor) ekini almıştır. Ancak cümlede “önümüzdeki hafta sonu” denilerek gelecek zaman kastedilmiştir. Fiil “gelecek” şeklinde çekimlenmeliydi. Burada anlam kayması vardır.
- D) “Uçurdu” fiili görülen geçmiş zaman ekini almıştır. “Dün akşam” ifadesiyle uyumludur.
Cevap: C
Fiilin aldığı kip ekiyle, cümlede kastedilen zamanın birbirini tutmamasına “fiilde anlam (kip) kayması” denir. Cümledeki zaman ifadelerine (zarflarına) dikkat edilmelidir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde kip kayması vardır?
- Yarınki toplantı saat onda başlayacak.
- Geçen yaz ailece Fethiye’de kamp yaptık.
- Bizimkiler her akşam balkonda çay içiyor.
- Şu an dışarıda lapa lapa kar yağıyor.
Sorunun Çözümü
Cümledeki zaman bildiren kelimelerle fiilin eki uyumlu olmalıdır. Süreklilik bildiren durumlarda geniş zaman kullanılır.
- A) “Başlayacak” fiili gelecek zaman kipiyle (-acak) çekimlenmiştir. “Yarın” ifadesiyle uyumludur. Kayma yoktur.
- B) “Yaptık” fiili görülen geçmiş zaman kipiyle (-tı) çekimlenmiştir. “Geçen yaz” ifadesiyle uyumludur. Kayma yoktur.
- C) “İçiyor” fiili şimdiki zaman kipiyle (-yor) çekimlenmiştir. Ancak cümlede “her akşam” ifadesi eylemin sürekli yapıldığını (alışkanlık) bildirir. Fiil geniş zamanla “içer” şeklinde çekimlenmeliydi. Anlam kayması vardır.
- D) “Yağıyor” fiili şimdiki zaman kipiyle (-yor) çekimlenmiştir. “Şu an” ifadesiyle uyumludur. Kayma yoktur.
Cevap: C
Birleşik fiiller oluşumlarına göre üç gruba ayrılır: 1. Yardımcı eylemle kurulanlar (etmek, olmak vb.), 2. Kurallı birleşik fiiller (yeterlilik, tezlik, sürerlik, yaklaşma), 3. Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller (deyimler). Bu türleri ayırt etmek için kelimenin köküne ve aldığı eklere dikkat edilmelidir.
Aşağıdaki cümlelerde yer alan birleşik fiillerden hangisi, oluşum şekli bakımından diğerlerinden farklıdır?
- Yorgunluktan televizyonun karşısında uyuyakaldı.
- Babasının aldığı hediyeyi görünce çok mutlu oldu.
- Öğretmen, derse geç kalan öğrenciyi affetti.
- Kayıp cüzdanını bulamayınca karakola haber verdi.
Sorunun Çözümü
Soruda birleşik fiillerin oluşum (yapı) farkı sorulmuştur. Seçenekleri inceleyelim:
- A) “Uyuyakaldı” fiili, “uyu-” fiiline “-akalmak” (Sürerlik) ekinin gelmesiyle oluşmuş bir Kurallı Birleşik Fiildir.
- B) “Mutlu oldu” fiili, “mutlu” ismi ile “olmak” yardımcı fiilinin birleşmesiyle oluşmuş Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiildir.
- C) “Affetti” fiili, “af” ismi ile “etmek” yardımcı fiilinin birleşmesiyle (ses türemesiyle) oluşmuş Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiildir.
- D) “Haber verdi” fiili, “haber” ismi ile “vermek” fiilinin birleşmesiyle oluşmuş (bazı kaynaklarda anlamca kaynaşmış kabul edilse de yapıca isim+fiil grubudur) ve kurallı birleşik fiil değildir. Diğer iki şıkla (B ve C) aynı grupta değerlendirilebilir (İsim + Yardımcı Eylem/Fiil).
B, C ve D seçenekleri bir isim ve bir fiilin birleşmesiyle oluşurken (Yardımcı Eylem Grubu), A seçeneği iki fiilin özel bir kurala göre birleşmesiyle (Kurallı Birleşik Fiil) oluşmuştur.
Cevap: A
Fiil çekiminde kullanılan zaman ekinin, cümlenin anlamındaki zamanı karşılamaması durumuna “anlam (zaman) kayması” denir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde zaman kayması yapılmıştır?
- Kış aylarında bu köyün yolları kapanır.
- Dayımlar haftaya İzmir’den dönüyor.
- Öğrenciler teneffüste bahçede koşuyor.
- Yeni yapılan köprü seneye açılacak.
Sorunun Çözümü
Soruda, fiilin biçimsel olarak taşıdığı zaman eki ile cümlede kastedilen zamanın farklı olduğu şıkkı bulmamız isteniyor.
- A) “Kapanır” fiili geniş zaman (-ır) eki almıştır. “Kış aylarında” ifadesi genel bir durumu bildirdiği için uyumludur. (Kayma yok)
- B) “Dönüyor” fiili şimdiki zaman (-iyor) eki almıştır. Ancak cümlede “haftaya” ifadesi olduğu için eylem gelecekte gerçekleşecektir. Gelecek zaman (-ecek) kullanılması gerekirdi (dönecek). Anlam kayması vardır.
- C) “Koşuyor” fiili şimdiki zaman eki almıştır, eylem şu anda yapılmaktadır. (Kayma yok)
- D) “Açılacak” fiili gelecek zaman eki almıştır, eylem “seneye” yapılacaktır. (Kayma yok)
Cevap: B
“Annem, misafirler gelmeden evi hızlıca toplayıverdi.”
Bu cümledeki altı çizili fiilin yapıca özdeşi aşağıdakilerden hangisidir?
- Kardeşime ödevlerinde her zaman yardım ederim.
- Çocuk, vitrindeki rengârenk oyuncaklara bakakaldı.
- Bu zor günlerinde dostunu asla yalnız bırakmazdı.
- Onun bu sözlerine herkes kulak kabarttı.
Sorunun Çözümü
Soruda verilen “toplayıverdi” fiili, “topla-” fiili ile “ivermek” yardımcı fiilinin birleşmesiyle oluşmuş bir Kurallı Birleşik Fiildir (Tezlik Fiili).
- A) “Yardım ederim” fiili, isim soylu bir sözcükle yardımcı eylemin (etmek) birleşmesiyle oluşmuş yardımcı eylemle kurulan birleşik fiildir.
- B) “Bakakaldı” fiili, “bak-” fiili ile “akalmak” yardımcı fiilinin birleşmesiyle oluşmuş bir Kurallı Birleşik Fiildir (Sürerlik Fiili). Yapıca özdeştir.
- C) “Yalnız bırakmazdı” fiili, anlamca kaynaşmış birleşik fiil grubuna girer.
- D) “Kulak kabarttı” fiili, deyimleşmiş yani anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.
Cevap: B
Fiillerde haber (bildirme) kipleri eylemin gerçekleşme zamanını bildirirken; dilek (tasarlama) kipleri zaman anlamı taşımaz, eylemin yapılmasıyla ilgili istek, şart veya gereklilik bildirir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinin yükleminde zaman anlamı yoktur?
- Güneş, dağların arkasından yavaşça yükseliyor.
- Yarın sabah erkenden yola çıkacağız.
- Sağlıklı yaşamak için dengeli beslenmelisin.
- Her hafta sonu dedesini ziyaret eder.
Sorunun Çözümü
Soruda bizden Dilek Kipi ile çekimlenmiş, yani içinde zaman anlamı barındırmayan fiili bulmamız istenmektedir.
- A) “Yükseliyor” fiili şimdiki zaman (-yor) ekini almıştır. (Haber kipi – Zaman var)
- B) “Çıkacağız” fiili gelecek zaman (-acak) ekini almıştır. (Haber kipi – Zaman var)
- C) “Beslenmelisin” fiili gereklilik kipi (-meli/-malı) ekini almıştır. Bu kipte zaman anlamı yoktur, eylemin yapılması gerektiğini bildirir. (Dilek kipi – Zaman yok)
- D) “Ziyaret eder” fiili geniş zaman (-r) ekini almıştır. (Haber kipi – Zaman var)
Cevap: C