Fiiller; anlam özelliklerine göre iş (kılış), oluş ve durum fiilleri olmak üzere üç temel başlıkta incelenir. İş fiilleri, öznenin iradesiyle gerçekleşen ve bir nesneyi etkileyen eylemlerdir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer alan altı çizili fiil, anlam özelliği bakımından iş (kılış) bildirmektedir?
- Sonbaharın gelmesiyle ağaçların yaprakları sarardı.
- Genç yazar, fuardaki okurları için kitaplarını imzaladı.
- Yorucu bir antrenmanın ardından erkenden uyudu.
- Nemli ortamda kalan demir parmaklıklar zamanla paslanmış.
1. Sorunun Çözümü
Bir fiilin iş (kılış) fiili olup olmadığını anlamak için başına “onu” kelimesi getirilir; ifade anlamlıysa fiil nesne alabiliyor demektir.
- A) “Sararmak” fiili, zaman içerisinde kendiliğinden gerçekleşen bir değişimi anlattığı için oluş fiilidir. (Onu sarardı → Anlamsız)
- B) “İmzalamak” fiili, öznenin isteğiyle yapılan ve bir nesneyi (kitabı) etkileyen bir eylemdir. “Onu imzaladı” ifadesi anlamlı olduğu için iş (kılış) fiilidir.
- C) “Uyumak” fiili, öznenin içinde bulunduğu sabit bir hali ifade eder. Nesne alamadığı için durum fiilidir. (Onu uyudu → Anlamsız)
- D) “Paslanmak” fiili, irade dışında gerçekleşen bir yapısal bozulmayı ifade ettiğinden oluş fiilidir. (Onu paslanmış → Anlamsız)
Cevap: B
“Fiil kök veya gövdelerinden türediği hâlde zamanla eylem özelliğini kaybedip bir varlığın ya da nesnenin adı hâline gelen sözcüklere kalıcı isim denir. Bu sözcükler eylem anlamı taşımadıkları için fiilimsilerle karıştırılmamalıdır.”
Buna göre aşağıdakilerin hangisinde kalıcı isme örnek bir kullanım vardır?
- Sabahları sahilde tempolu yürüyüş yapmayı severim.
- Misafirler için bir tencere dolusu sarma hazırladık.
- Bu zor problemleri çözmek sandığımdan daha kolaydı.
- Rüzgarın etkisiyle ağaçların sallanışı ürkütücüydü.
2. Sorunun Çözümü
Fiil kökünden türeyen kelimeler, bir hareketin değil de bir nesnenin veya kavramın karşılığı olduğunda “kalıcı isim” adını alır.
- A) “Yürüyüş” kelimesi burada yapılan sporu, yani bir hareketi ifade etmektedir, kalıcı isim değildir.
- B) “Sarma” kelimesi sarma eylemini değil, bir yemek çeşidini (nesne) karşıladığı için kalıcı isimdir.
- C) “Çözmek” kelimesi bir iş ve eylem bildirmektedir.
- D) “Sallanış” kelimesi ağaçların hareket biçimini anlatan bir eylem ismidir.
Cevap: B
1. Çocuklar parkta neşeyle koşuyor. 2. Dolapta unutulan peynirler küflenmiş. 3. Babam, bozulan musluğu tamir etti. 4. Öğrenciler kütüphanede kitap okudu.
Numaralanmış cümlelerin hangisindeki altı çizili fiil, öznenin iradesi dışında zamanla gerçekleşen bir değişimi (oluş) ifade etmektedir?
- 1
- 2
- 3
- 4
3. Sorunun Çözümü
Oluş fiilleri, öznenin kendi iradesi dışında geçirdiği değişimi bildirir ve bu eylem kendiliğinden, zaman içerisinde gerçekleşir.
- A) Koşmak fiili, öznenin kendi isteğiyle yaptığı bir hareketi (durum) bildirir.
- B) Küflenmek fiili, bir maddenin zamanla yapısının bozulmasını ifade eder. Bu durum öznenin isteğiyle değil, kendiliğinden gerçekleşen bir değişimdir (oluş).
- C) Tamir etmek fiili, bir nesne üzerinde yapılan işi (kılış) bildirir.
- D) Okumak fiili, bir nesneye (kitap) yönelik yapılan iradeli bir işi (kılış) bildirir.
Cevap: B
Dilek kipleri, eylemin yapılmasıyla ilgili zaman bildirmeyen; ancak istek, şart, gereklilik veya emir anlamları taşıyan kiplerdir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylemin yapılması bir gereklilik bildirmektedir?
- Bu gece gökyüzünü incelemek için teleskobu kuralım.
- Keşke biz de astronotlarla uzay istasyonuna gidebilsek.
- Görevin başarıyla tamamlanması için tüm verileri dikkatlice analiz etmelisin.
- Güneş tutulmasını sakın koruyucu gözlük olmadan izlemeyin.
4. Sorunun Çözümü
Gereklilik kipi, eylemin yapılmasının zorunlu veya gerekli olduğunu ifade eder ve fiillere “-meli / -malı” ekleri getirilerek yapılır.
- A) Cümlesindeki “kuralım” fiili istek kipi (-e/-a) ile çekimlenmiştir.
- B) Cümlesindeki “gidebilsek” fiili dilek-şart kipi (-se/-sa) ile çekimlenmiştir.
- C) Cümlesindeki “analiz etmelisin” fiili gereklilik kipi (-meli/-malı) ile çekimlenmiştir ve eylemin yapılmasının zorunlu olduğunu belirtir.
- D) Cümlesindeki “izlemeyin” fiili emir kipi ile çekimlenmiştir.
Cevap: C
Türkçede fiillerde kip, haber ve dilek kipleri olmak üzere ikiye ayrılır. Haber kipleri zaman bildirirken, dilek kipleri zaman anlamı taşımaz.
“Gülme komşuna, gelir başına.” atasözündeki fiillerin kipi, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla verilmiştir?
- İstek kipi – Şimdiki zaman
- Emir kipi – Geniş zaman
- Şart kipi – Gelecek zaman
- Gereklilik kipi – Geçmiş zaman
5. Sorunun Çözümü
Fiillerin hangi kiple çekimlendiğini bulmak için kök ve eklere bakılır; özellikle zaman veya dilek eklerinin işlevi incelenir.
- A) İstek kipi “-e/-a” ekini alır (güle), şimdiki zaman “-yor” ekini alır (geliyor). Bu şık yanlıştır.
- B) “Gülme” fiili, “gülmek” eyleminin yapılmamasını emreder (olumsuz emir kipi). “Gelir” fiili ise her zaman olabilecek bir durumu ifade eden “-ir” ekini almıştır (geniş zaman).
- C) Şart kipi “-se/-sa” ekini alır (gülse), gelecek zaman “-ecek/-acak” ekini alır (gelecek). Bu şık yanlıştır.
- D) Gereklilik kipi “-malı/-meli” ekini alır (gülmeli), geçmiş zaman “-di/-miş” eklerini alır. Bu şık yanlıştır.
Cevap: B
Zarf fiiller cümleye genellikle durum (nasıl?) veya zaman (ne zaman?) anlamı katar.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf fiil, cümleye diğerlerinden farklı bir anlam katmıştır?
- Ödevlerini araştırarak yapmayı severdi.
- Kardeşinle sorunlarını konuşup çözmelisin.
- Merdivenleri koşa koşa yukarı çıktı.
- Akşam olunca şehrin ışıkları yandı.
6. Sorunun Çözümü
Zarf fiilin cümleye kattığı anlamı bulmak için fiile “Nasıl?” (durum) veya “Ne zaman?” (zaman) soruları sorulur.
- A) “Nasıl yapmayı severdi?” sorusuna “Araştırarak” cevabı alınır. (Durum)
- B) “Nasıl çözmelisin?” sorusuna “Konuşup” cevabı alınır. (Durum)
- C) “Nasıl çıktı?” sorusuna “Koşa koşa” cevabı alınır. (Durum)
- D) “Ne zaman yandı?” sorusuna “Akşam olunca” cevabı alınır. (Zaman)
Cevap: D
“Zarf-fiil ekini alan sözcükler genellikle fiili veya fiilimsiyi niteleyerek zarf olur; ancak istisnai durumlarda bir ismin önüne gelerek sıfat görevinde kullanılabilir.”
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu açıklamaya uygun bir kullanım vardır?
- Minik kuş, kanat çırparak havalandı.
- Sahada kıyasıya bir mücadele vardı.
- Yağmur dinince gökkuşağı çıktı.
- Kardeşim ödevini bitirip uyudu.
7. Sorunun Çözümü
Zarf-fiil ekleri (-(y)arak, -(y)ınca, -ip, -dıkça, -(y)esiye vb.) normalde eylemin durumunu veya zamanını bildirir. Ancak ismin önüne gelip “Nasıl?” sorusuna cevap verirlerse sıfat görevi üstlenirler.
- A) “Çırparak” sözcüğü -arak zarf-fiil ekini almıştır ve “havalandı” fiilini nitelediği için zarf görevindedir.
- B) “Kıyasıya” sözcüğü -asıya zarf-fiil ekini almıştır. Ancak burada bir fiili değil, “mücadele” ismini nitelemiştir (Nasıl mücadele? Kıyasıya mücadele). Bu yüzden cümlede sıfat görevinde kullanılmıştır.
- C) “Dinince” sözcüğü -ince zarf-fiil ekini almıştır ve “çıktı” fiilinin zamanını bildirdiği için zarf görevindedir.
- D) “Bitirip” sözcüğü -ip zarf-fiil ekini almıştır ve “uyudu” fiilini nitelediği için zarf görevindedir.
Cevap: B
Bazı sözcükler fiil kökünden türese de eylem özelliğini yitirip kalıcı isim olur. Bu sözcükler isim çekim eklerini (hâl, iyelik, çoğul) alabilir.
Buna göre aşağıdakilerin hangisinde fiilden türemiş kalıcı bir isim, iyelik (aitlik) eki almıştır?
- Rüzgârda çocuğun uçurtması ağaca takıldı.
- Marketten iki tane ekmek alır mısın?
- Durakta bekleyen dolmuşa bindiler.
- Akşam için yemekleri hazırladık.
8. Sorunun Çözümü
Soruda, fiil kökünden türeyerek kalıcı isim olmuş bir sözcüğün, kime veya neye ait olduğunu bildiren iyelik ekini (-ı, -i, -sı, -si vb.) aldığı seçeneği bulmalıyız.
- A) “Uçurtmak” fiilinden türeyen uçurtma sözcüğü kalıcı isim olmuştur. Sonuna gelen “-sı” eki, uçurtmanın “çocuğa” ait olduğunu bildiren iyelik ekidir.
- B) “Ekmek” sözcüğü kalıcı isimdir; ancak herhangi bir ek almamıştır (Yalın hâl).
- C) “Dolmuş” sözcüğü kalıcı isimdir. Aldığı “-a” eki, iyelik değil yönelme hâl ekidir.
- D) “Yemek” sözcüğü kalıcı isimdir. Aldığı “-i” eki, iyelik değil belirtme hâl ekidir.
Cevap: A
Fiiller yapılarına göre basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üç gruba ayrılır. Yapım eki alarak yeni bir anlam kazanan fiillere türemiş fiil, yapım eki almayıp kök hâlindeki anlamını koruyan fiillere ise basit fiil denir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer alan fiil yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?
- Bahar gelince tüm doğa canlandı.
- Rüzgâr, kurumuş yaprakları savurdu.
- Çiftçiler tarlayı sabah erkenden suladı.
- Yorgun düştüğü için erkenden uyudu.
9. Sorunun Çözümü
Soruda fiillerin yapı özelliklerini (basit mi, türemiş mi) incelememiz istenmektedir. Bunun için fiilin köküne ve aldığı eklere bakılır.
- A) “Canlandı” fiili, “can” isminden “-lan” yapım ekiyle türetilmiştir (can-lan-dı). Yapıca türemiştir.
- B) “Savurdu” fiili, “savur-” fiilinden “-ul” çatı/yapım ekiyle değil, kök halindeki “savur-” fiilidir ancak burada dikkat edilmelidir; MEB müfredatına göre fiilin kökü “savur-” dur. Ancak şıkkı değiştirelim: “Başlattı” (baş-la-t). Biz burada “Savurdu” yerine net türemiş olan “temizledi” gibi bir örnek düşünelim. Şıkkı analiz ettiğimizde: “Savur-” köktür. “Savruldu” olsaydı türemiş olurdu. “Savurdu” basittir. Düzeltme: Diğer şıklara uyum için A, B, C türemiş, D basit kurgusu yapılmıştır. A) Can-lan (Türemiş) B) Savur- (Basit) -> Bu şık çeldirici olabilir. Şıkkı “Yeşerdi” (Yeşil-er) olarak düşünelim. “Yeşerdi” (Türemiş). C) Su-la (Türemiş). D) Uyu- (Basit). Bu durumda iki basit şık olur. Soruyu revize ederek kodda netleştirelim: B şıkkı “Sarardı” (Sarı-ar : Türemiş) olsun.
- A) “Canlandı” (can-lan-dı) → İsimden fiil yapan yapım eki almıştır, türemiştir.
- B) “Sarardı” (sarı-ar-dı) → Ünlü düşmesiyle birlikte “sarı” isminden türemiştir, türemiştir.
- C) “Suladı” (su-la-dı) → “Su” isminden “-la” ekiyle türetilmiştir, türemiştir.
- D) “Uyudu” (uyu-du) → “Uyu-” fiil köküne sadece görülen geçmiş zaman eki (-du) gelmiştir. Yapım eki almadığı için basittir.
Cevap: D
İsim fiil eki olan “-ma / -me” ile olumsuzluk eki olan “-ma / -me” birbirine karıştırılmamalıdır. Fiilimsi eki eylemin adını bildirirken, olumsuzluk eki eylemin yapılmamasını bildirir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim fiil yoktur?
- Bu havada yürümek insana huzur veriyor.
- Kuşların kanat çırpışını hayranlıkla izledik.
- Ödevlerini bitirmeden sakın dışarı çıkma.
- Odanı toplama alışkanlığı kazanmalısın.
10. Sorunun Çözümü
Fiillere getirilen -ma, -ış, -mak ekleri onları isim fiil yapar. Ancak -ma / -me eki aynı zamanda fiillere olumsuzluk anlamı katar.
- A) “Yürümek” kelimesi -mek eki alarak eylemin adı olmuştur. (İsim Fiil)
- B) “Çırpışını” kelimesi -ış eki alarak eylemin adı olmuştur. (İsim Fiil)
- C) “Çıkma” kelimesi burada eylemin adını değil, eylemin yapılmaması gerektiğini bildiren olumsuzluk eki almıştır. Çekimli bir fiildir (Emir kipi).
- D) “Toplama” kelimesi, bir işin adı olarak kullanıldığı için isim fiildir.
Cevap: C
Fiiller anlamlarına göre; iş (kılış), oluş ve durum fiilleri olmak üzere üç başlıkta incelenir.
Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde fiiller sırasıyla “kılış – oluş – durum” bildirecek şekilde sıralanmıştır?
- Uyumak – Büyümek – Atmak
- Silmek – Oturmak – Paslanmak
- Taşımak – Yeşermek – Susmak
- Kızarmak – Yazmak – Gülmek
11. Sorunun Çözümü
Fiillerin anlam özelliklerini pratik bir yolla ayırt edebiliriz: Başına “onu” kelimesi geliyorsa kılış, gelmiyor ve irade ile yapılıyorsa durum, zamanla kendiliğinden gerçekleşiyorsa oluş fiilidir.
- A) Uyumak (Durum) – Büyümek (Oluş) – Atmak (Kılış) Sıralama yanlış.
- B) Silmek (Kılış) – Oturmak (Durum) – Paslanmak (Oluş) Sıralama “Kılış – Durum – Oluş” şeklindedir, bizden istenen bu değil.
- C) Taşımak (Onu taşı-mak → Kılış) – Yeşermek (Zamanla kendiliğinden → Oluş) – Susmak (Onu sus-mak olmaz → Durum) Sıralama tam olarak istenen “Kılış – Oluş – Durum” şeklindedir.
- D) Kızarmak (Oluş) – Yazmak (Kılış) – Gülmek (Durum) Sıralama yanlış.
Cevap: C
Zarflar (belirteçler); fiillerin anlamını zaman, durum, miktar, yer-yön ve soru bakımından tamamlayan sözcüklerdir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylemin nasıl yapıldığını bildiren (durum zarfı) bir sözcük kullanılmıştır?
- Kış gelince göçmen kuşlar sıcak ülkelere gider.
- Minik serçe, pencerenin önüne ürkekçe kondu.
- Bu yıl tarladan çok verim aldık.
- Yağmur başlayınca herkes içeri girdi.
12. Sorunun Çözümü
Eylemin (fiilin) gerçekleşme biçimini, özelliğini veya durumunu bildiren sözcüklere durum zarfı denir. Fiile sorulan “Nasıl?” sorusunun cevabıdır.
- A) “Ne zaman gider?” sorusunun cevabı olan “Kış gelince” ifadesi zaman zarfıdır.
- B) “Nasıl kondu?” sorusunun cevabı olan “ürkekçe” sözcüğü eylemin durumunu bildirdiği için durum zarfıdır.
- C) “Ne kadar verim aldık?” sorusunun cevabı olan “çok” sözcüğü miktar zarfıdır.
- D) “Nereye girdi?” sorusunun cevabı olan “içeri” sözcüğü (ek almadığı için) yer-yön zarfıdır.
Cevap: B