Türkçede kelimeler cümle içindeki kullanımlarına göre farklı anlamlar kazanabilir. Bu durum “çok anlamlılık” olarak adlandırılır.
Buna göre, “ağır” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde “yavaş” anlamında kullanılmıştır?
- Bu bozuk yolda arabalar mecburen ağır gidiyordu.
- Kargocunun getirdiği koli sandığımdan çok daha ağır çıktı.
- Kapıyı açar açmaz içerideki ağır yemek kokusunu fark ettik.
- Geçirdiği ağır gripten sonra kendini hâlâ toparlayamadı.
1. Sorunun Çözümü
Soruda bizden “ağır” sözcüğünün eylemin yapılış hızını (yavaşlığını) belirttiği seçeneği bulmamız istenmektedir. Seçenekleri inceleyelim:
- A Şıkkı: “Arabalar mecburen ağır gidiyordu” cümlesinde “ağır” sözcüğü, “hızlı olmayan, yavaş” anlamında kullanılmıştır. (Doğru Cevap)
- B Şıkkı: Bu cümlede “ağır”, tartıda çok çeken, hafif olmayan (maddi ağırlık) anlamında kullanılmıştır.
- C Şıkkı: Bu cümlede “ağır”, insanın duyularını rahatsız edecek derecede yoğun veya keskin (koku) anlamında kullanılmıştır.
- D Şıkkı: Bu cümlede “ağır”, tehlikeli, vahim veya şiddetli (hastalık) anlamında kullanılmıştır.
Sonuç olarak, “yavaş” anlamını karşılayan kullanım A seçeneğinde mevcuttur.
Çocukken yaptığım o rengarenk uçurtmayı hatırlıyorum. İpini gevşettiğimde rüzgârın kucağına bırakırdı kendini. Bulutların arasında nazlı nazlı, kuşlar gibi süzülürdü. Onu izlemek bana tarifsiz bir özgürlük hissi verirdi.
“Süzülmek” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu metindeki anlamıyla kullanılmıştır?
- Yamaç paraşütçüleri, Babadağ’ın zirvesinden boşluğa atlayıp aşağıya doğru süzülmeye başladı.
- Geç kaldığını fark eden öğrenci, öğretmen tahtaya dönünce sessizce sınıfa süzüldü.
- Yağmurdan sonra kiremitlerin arasından akan sular, damla damla cama süzülüyordu.
- Eskiden çok kiloluydu ama geçirdiği hastalıktan sonra epey süzülmüş, zayıflamış.
2. Sorunun Çözümü
Soruda verilen metinde “süzülmek” sözcüğü; bir nesnenin (uçurtmanın) hava akımına kapılarak, sessizce ve akıcı bir şekilde yer değiştirmesi, havada kayıp gitmesi anlamında kullanılmıştır. Seçenekleri bu bağlamda inceleyelim:
- A Şıkkı: Bu cümlede paraşütçülerin havada kayarak ilerlemesi anlatılmaktadır. Bu kullanım, metindeki “havada akıp gitmek” anlamıyla birebir örtüşmektedir.
- B Şıkkı: Burada “süzülmek”, başkalarına görünmeden, gizlice ve sessizce bir yere girmek anlamında kullanılmıştır.
- C Şıkkı: Burada sıvının bir yerden akması veya sızması anlamı vardır. (Mecaz değil, gerçek anlamda bir akış).
- D Şıkkı: Burada ise insanın zayıflaması, yüzünün çökmesi anlamında mecaz olarak kullanılmıştır.
Metindeki “havada kayarak gitme” anlamını karşılayan seçenek A seçeneğidir.
- Yangın, bodrum kattaki elektrik kontağından çıkmış.
- Bu kumaştan sana da bir gömlek rahatlıkla çıkar.
- Genç adam, dik merdivenleri nefes nefese çıktı.
- Beklediğimiz sınav sonuçları nihayet çıktı.
“Çıkmak” sözcüğü yukarıdaki cümlelerde kaç farklı anlamda kullanılmıştır?
- 1
- 2
- 3
- 4
3. Sorunun Çözümü
Verilen cümlelerdeki “çıkmak” sözcüğünün kazandığı anlamlar aşağıda analiz edilmiştir:
- 1. Cümle: “Yangın… elektrik kontağından çıkmış” ifadesinde bir sebepten doğmak, kaynaklanmak anlamında kullanılmıştır.
- 2. Cümle: “Bu kumaştan… gömlek çıkar” ifadesinde yetecek kadar olmak, o şeyi yapmaya yetmek anlamında kullanılmıştır.
- 3. Cümle: “Merdivenleri… çıktı” ifadesinde aşağıdan yukarıya doğru yürümek anlamında (gerçek anlam) kullanılmıştır.
- 4. Cümle: “Sonuçlar… çıktı” ifadesinde ise yayımlanmak, ilan edilmek veya duyurulmak anlamında kullanılmıştır.
Görüldüğü üzere sözcük dört cümlede de birbirinden tamamen farklı anlamlarda kullanılmıştır.
Doğru Cevap: D Şıkkı
I. Tatil boyunca komşumuzun kedisine biz baktık.
II. Masanın üzerindeki eski fotoğraflara hüzünle baktı.
III. Köydeki evimizin pencereleri yemyeşil bir vadiye bakar.
IV. Hasta annesine aylardır tek başına o bakıyor.
Numaralanmış cümlelerin hangilerinde “bakmak” sözcüğü aynı anlamda kullanılmıştır?
- I ve II
- I ve IV
- II ve III
- III ve IV
4. Sorunun Çözümü
Verilen cümlelerde “bakmak” sözcüğünün kazandığı anlamlar şu şekildedir:
- I. Cümle: “Kedisine biz baktık” ifadesinde bir canlının beslenmesini, korunmasını üstlenmek anlamındadır.
- II. Cümle: “Fotoğraflara baktı” ifadesinde bakışlarını bir şeye çevirmek (gerçek anlam) anlamındadır.
- III. Cümle: “Vadiye bakar” ifadesinde bir şeyin yüzü bir yöne dönük olmak anlamındadır.
- IV. Cümle: “Hasta annesine bakıyor” ifadesinde bir kişinin bakımını, ihtiyaçlarını üstlenmek, hastayı tedavi etmeye çalışmak anlamındadır.
I. ve IV. cümlelerde “bakmak” sözcüğü, “birinin veya bir şeyin bakımını, sorumluluğunu ve geçimini üstlenmek” anlamında ortak kullanılmıştır.
Doğru Cevap: B Şıkkı
Türkçede kelimeler, cümle içerisindeki kullanımlarına göre farklı anlamlar kazanabilir. Bu duruma “çok anlamlılık” denir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “sarmak” sözcüğü, “bir yere yayılıp etkisi altına almak, kaplamak” anlamında kullanılmıştır?
- Kargoya vereceği hassas vazoyu gazetelerle özenle sardı.
- Düşman ordusu kaleyi dört bir koldan sardı.
- Akşam olunca vadiyi yoğun bir sis tabakası sardı.
- Ustanın elindeki halatı makaraya hızla sardı.
5. Sorunun Çözümü
Soruda bizden “sarmak” sözcüğünün, bir koku, duman veya sis gibi unsurların bir mekana yayılması, orayı kaplaması anlamında kullanıldığı seçeneği bulmamız istenmektedir.
- A Şıkkı: Burada “sarmak” sözcüğü, bir şeyi korumak veya kapamak için üzerine bir şeyler dolamak (paketlemek) anlamında kullanılmıştır.
- B Şıkkı: Bu cümlede sözcük, “bir şeyin çevresini kuşatmak, çevirmek” (askeri veya fiziksel kuşatma) anlamındadır.
- C Şıkkı: “Sisin vadiyi sarması”, sisin vadiye yayılması ve orayı etkisi altına alıp kaplaması demektir. Aradığımız anlam budur.
- D Şıkkı: Burada ise “sarmak”, şerit veya iplik gibi şeyleri rulo yapmak, dolamak anlamında kullanılmıştır.
Bu incelemeye göre doğru cevap C seçeneğidir.
Sözcükler cümle içindeki kullanımlarına göre gerçek, mecaz veya terim anlam kazanabilirler. Aşağıdaki kutucukta “dokunmak” sözcüğünün Güncel Türkçe Sözlük’teki bazı anlamları verilmiştir.
1. Nesnelere el veya vücudun bir yeriyle değmek, temas etmek
2. Sağlığı bozmak, hasta etmek
3. Mecaz: İnsanın içine işlemek, duygulandırmak, etkilemek
4. Karışmak, müdahale etmek
Bu açıklamalara göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde “dokunmak” sözcüğü mecaz anlamıyla kullanılmıştır?
- Müzedeki tarihi eserlere dokunmak yasak olduğu için uzaktan inceledik.
- Dün akşam yediği aşırı baharatlı yemekler midesine dokunmuş.
- Masadaki evrakların hiçbirine dokunmayın, müdür bey kendisi kontrol edecek.
- Yazarın son kitabındaki hüzünlü hikâye, hepimizin yüreğine derinden dokundu.
6. Sorunun Çözümü
Soruda “dokunmak” sözcüğünün verilen anlamları ile cümlelerdeki kullanımları eşleştirilerek mecaz anlamlı olanı bulmamız istenmektedir.
- A Şıkkı: “Tarihi eserlere dokunmak” ifadesinde sözcük, bir şeye el sürmek, temas etmek anlamında (gerçek anlam) kullanılmıştır (1. Anlam).
- B Şıkkı: “Midesine dokunmak” ifadesi, yiyeceğin sağlığı bozması, rahatsız etmesi anlamında kullanılmıştır (2. Anlam).
- C Şıkkı: “Evraklara dokunmayın” ifadesi, eşyaların yerini değiştirmemek, onlara karışmamak ve müdahale etmemek anlamında kullanılmıştır (4. Anlam).
- D Şıkkı: “Yüreğine dokunmak” ifadesi fiziksel bir temas değil; duygulandırmak, etkilemek ve insanın içine işlemek anlamında kullanılmıştır. Bu kullanım mecaz anlamdır.
Doğru cevap D şıkkıdır.
I. Yeni aldığı bisiklete dünya kadar para ödemiş.
II. Sınav sonucunu öğrenince dünyalar onun oldu.
III. Ay, Dünya‘nın etrafındaki dönüşünü yaklaşık 27 günde tamamlar.
IV. Şair, şiirlerinde bizi kendi hayal dünyasında bir yolculuğa çıkarıyor.
“Dünya” sözcüğü numaralanmış cümlelerin hangisinde terim anlamda kullanılmıştır?
- I
- II
- III
- IV
7. Sorunun Çözümü
Soruda “dünya” sözcüğünün bilim, sanat, meslek veya spor dalıyla ilgili özel bir kavramı karşılayacak şekilde (terim anlam) kullanılması istenmiştir.
- A Şıkkı (I. Cümle): “Dünya kadar para” ifadesinde sözcük, “çok fazla” anlamında abartma yoluyla mecaz olarak kullanılmıştır.
- B Şıkkı (II. Cümle): “Dünyalar onun oldu” ifadesi, çok sevinmek anlamında bir deyimdir ve mecaz anlamlıdır.
- C Şıkkı (III. Cümle): Burada “Dünya”, bir gezegen adı olarak astronomi (gök bilimi) terimi olarak kullanılmıştır. Bu yüzden terim anlamlıdır.
- D Şıkkı (IV. Cümle): “Hayal dünyası” ifadesinde kişinin zihinsel veya ruhsal alanı kastedilmiş, mecaz anlamda kullanılmıştır.
Buna göre doğru cevap C seçeneğidir.
Topladım kır çiçeklerini demet demet,
İçimdeki hasret kocaman bir külfet.
Gözlerin dalar şu mavi denize,
Sözler tükenir, gelmez ki dize.
Bir rüzgâr eser sahilden, serin mi serin,
Kabuk bağlamaz açtığın yaran derin.
Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- “Demet demet” ikilemesi “çok sayıda, toplu bir biçimde” anlamında kullanılmıştır.
- “Özlem” sözcüğünün eş anlamlısı vardır.
- “Rüzgâr” sözcüğü gerçek anlamda kullanılmıştır.
- Altı çizili sözcüğün eş seslisi (sesteşi) vardır.
8. Sorunun Çözümü
Soruda verilen dörtlüğün sözcük ve anlam özellikleri incelenmelidir:
- A Şıkkı: “Demet demet” ikilemesi, çiçeklerin çokluğunu ve gruplandırıldığını ifade etmek için “toplu bir biçimde, kucak dolusu” anlamında kullanılmıştır. Bu yargı doğrudur.
- B Şıkkı: Dizelerde geçen “hasret” sözcüğü, “özlem” sözcüğünün eş anlamlısıdır. Dolayısıyla metinde özlem sözcüğünün eş anlamlısı bulunmaktadır. Bu yargı doğrudur.
- C Şıkkı: “Rüzgâr” sözcüğü, havanın yer değiştirmesi sonucu oluşan esinti anlamında, yani temel (gerçek) anlamında kullanılmıştır. Bu yargı doğrudur.
- D Şıkkı: Altı çizili sözcük olan “mavi” bir renk adıdır. Türkçede “mavi” sözcüğünün yazılışı ve okunuşu aynı, anlamı farklı olan bir karşılığı (sesteşi) yoktur. Bu nedenle bu yargı yanlıştır (Söylenemez).
Doğru cevap D şıkkıdır.
“Basmak” sözcüğü, aşağıda verilen bazı anlamları karşılamaktadır:
- Bir şeyi, üzerine kuvvet vererek itmek.
- Vücudun ağırlığını verecek biçimde ayak tabanını bir yere koymak, çiğnemek.
- Duman, sis vb. çevreyi kaplamak, çökmek.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde “basmak” sözcüğü bu anlamlardan herhangi biriyle kullanılmamıştır?
- Asansörün çağırma düğmesine defalarca basmasına rağmen kapılar bir türlü açılmıyordu.
- Parktaki, “Lütfen çimlere basmayınız!” uyarısını görünce yolunu değiştirdi.
- Akşamüzeri vadiyi aniden yoğun bir sis basınca yürüyüşe ara vermek zorunda kaldılar.
- Ünlü yayınevi, yazarın büyük ilgi gören son romanını geçen hafta tekrar bastı.
9. Sorunun Çözümü
Soruda “basmak” sözcüğünün verilen tanımlarla eşleştirilmesi ve dışta kalan seçeneğin bulunması istenmektedir. Seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A Şıkkı: “Düğmeye basmak” ifadesi, verilen “Bir şeyi, üzerine kuvvet vererek itmek” anlamıyla örtüşmektedir.
- B Şıkkı: “Çimlere basmak” ifadesi, verilen “Vücudun ağırlığını verecek biçimde ayak tabanını bir yere koymak, çiğnemek” anlamıyla kullanılmıştır.
- C Şıkkı: “Sisin basması” ifadesi, verilen “Duman, sis vb. çevreyi kaplamak, çökmek” anlamını karşılamaktadır.
- D Şıkkı: Bu cümlede geçen “kitabı basmak” ifadesi, “bir eseri matbaada çoğaltmak, yayımlamak” anlamındadır. Bu anlam, yukarıdaki öncüllerde verilmemiştir.
Bu nedenle doğru yanıt D seçeneğidir.
- Bir işin yapılması için harcanan beden ve kafa gücü, zahmet.
- Usanç, bıkkınlık, şaşma veya yalvarma bildiren bir söz.
- Sadece tek bir kişiye, bir şeye ait olan veya ilişkin bulunan, hususi.
Aşağıdaki dizelerin hangisinde yukarıda açıklaması verilen sözcüklerden herhangi birine yer verilmemiştir?
- A) Göz nuru, el emeği her bir ilmek, Ne zordur aslında sevip de sevilmek.
- B) Aman canım sen de her şeye küsme, Dostlarınla arandaki selamı kesme.
- C) Bu oda sana özel hazırlandı inan, Rahat etmen için döşendi her bir yan.
- D) Sabah rüzgarı vurur pencereme, Serinlik yayılır bütün odama.
10. Sorunun Çözümü
Soruda verilen tanımları şıklardaki sözcüklerle eşleştirelim:
- 1. Tanım (Turuncu): “Bir işin yapılması için harcanan beden ve kafa gücü” tanımı “EMEK” sözcüğünü karşılar. A şıkkındaki dizelerde “el emeği” ifadesi geçmektedir.
- 2. Tanım (Mavi): “Usanç, bıkkınlık, şaşma veya yalvarma bildiren söz” tanımı “AMAN” ünlemini karşılar. B şıkkındaki “Aman canım…” ifadesinde bu sözcük kullanılmıştır.
- 3. Tanım (Kırmızı): “Sadece tek bir kişiye ait olan, hususi” tanımı “ÖZEL” sözcüğünü karşılar. C şıkkındaki “sana özel” ifadesinde bu sözcük mevcuttur.
- D Şıkkı: D şıkkındaki dizelerde yukarıdaki tanımlara uyan (“Emek”, “Aman” veya “Özel”) herhangi bir sözcük kullanılmamıştır.
Sonuç olarak aranan cevap D şıkkıdır.
Teknolojik gelişmeler, günümüzde yaşam standartlarını belirleyen en önemli faktör hâline geldi. Akıllı cihazların hayatımıza entegrasyonu sayesinde iletişim hızımız arttı. Ancak bu yüksek teknoloji ürünlerinin imalatı sırasında harcanan enerji ve oluşan atıklar, çevresel kaygıları da beraberinde getiriyor. Yine de sağladığı konfor nedeniyle teknolojiden vazgeçmek mümkün görünmüyor.
Bu metinde altı çizili sözcüklerden hangisi, “Ham maddeyi veya yarı işlenmiş maddeleri, makine ve insan gücüyle işleyerek kullanıma hazır bir mal durumuna getirme” anlamında kullanılmıştır?
- standartlarını
- entegrasyonu
- imalatı
- konfor
11. Sorunun Çözümü
Soruda verilen tanım, bir ürünün üretim aşamasını ifade etmektedir. Altı çizili sözcüklerin Türk Dil Kurumu’na (TDK) göre anlamlarını inceleyelim:
- A Şıkkı (standart): Belirli ölçülere, yasaya, kullanıma uygun olan tip, örnek veya düzey anlamına gelir. Verilen tanımla uyuşmamaktadır.
- B Şıkkı (entegrasyon): Parçaların birleşerek bir bütün oluşturması, bütünleşme veya uyum sağlama demektir.
- C Şıkkı (imalat): “Ham maddeyi veya yarı işlenmiş maddeleri işleyerek mal üretme işi, yapım” demektir. Soru kökünde verilen tanım tam olarak bu kelimeyi karşılamaktadır.
- D Şıkkı (konfor): Günlük hayatı kolaylaştıran maddi rahatlık anlamına gelir.
Bu inceleme sonucunda, aranan tanımın “imalat” sözcüğüne ait olduğu görülmektedir.
Uzun yıllar gurbette kalan yazar, ne zaman bir memleket türküsü duysa içindeki o tarif edilemez hüzün depreşirdi.
Altı çizili sözcüğün bu cümleye kattığı anlam aşağıdakilerin hangisinde vardır?
- Büyük bir hevesle başladığı resim kursunu yarıda bıraktı.
- Fırtına dindikten sonra balıkçılar denize açılmak için hazırlık yaptı.
- Tam iyileştiğini düşünürken bahar alerjisi tekrar ortaya çıktı.
- Yeni taşındığı mahalledeki komşularıyla kısa sürede kaynaştı.
12. Sorunun Çözümü
Soruda bizden “depreşmek” sözcüğünün cümleye kattığı anlamı bulmamız istenmektedir.
- Analiz: Örnek cümlede geçen “depreşmek” sözcüğü; bir duygunun, bir hastalığın veya bir sorunun yeniden ortaya çıkması, nüksetmesi, tekrar etkisini göstermesi anlamında kullanılmıştır.
- A Şıkkı: Burada bir eylemin tamamlanmadan bırakılması (yarıda bırakmak) söz konusudur. Anlam uyuşmamaktadır.
- B Şıkkı: Burada bir durumun sona ermesi ve yeni bir eyleme geçilmesi anlatılmaktadır. Yeniden başlama anlamı yoktur.
- C Şıkkı: “Bahar alerjisi tekrar ortaya çıktı” ifadesi, bir hastalığın veya durumun nüksetmesi/depreşmesi anlamını tam olarak karşılamaktadır. Doğru cevap buradadır.
- D Şıkkı: Burada yeni bir durumun başlangıcı (kaynaşmak) ifade edilmiştir. Eski bir durumun tekrarı söz konusu değildir.
Sonuç: Altı çizili sözcük ile C şıkkındaki “tekrar ortaya çıkmak” ifadesi aynı anlam ilişkisini kurar.