Bir eylemin veya durumun gerçekleşip gerçekleşmeyeceğinin kesin olmadığı, sadece bir ihtimal olarak belirtildiği cümlelere “olasılık (ihtimal) cümlesi” denir. Bu cümlelerde genellikle “belki, sanırım, galiba” gibi ifadeler ya da “-ebilmek” yeterlilik fiili kullanılır.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde olasılık anlamı vardır?
- Yağmur yeterince yağarsa barajlardaki su seviyesi istenilen düzeye ulaşır.
- Küresel ısınma, kutuplardaki buzulların her geçen gün erimesine neden oluyor.
- Ormanın derinliklerinde yürürken nesli tükenmekte olan bir vaşakla karşılaşabiliriz.
- Fosil yakıt kullanımı, doğaya yenilenebilir enerji kaynaklarından daha fazla zarar verir.
Sorunun Çözümü
Olasılık cümleleri, bir durumun kesin gerçekleşeceğini değil, gerçekleşme ihtimalinin bulunduğunu ifade eder.
- A) Eylemin gerçekleşmesi bir şarta (yağmurun yağması) bağlanmıştır, koşul-sonuç cümlesidir.
- B) Durum kesin bir nedene dayandırılmıştır, bilimsel bir tespit içerir.
- C) “Karşılaşabiliriz” ifadesindeki “-ebilmek” yapısı, durumun kesin olmadığını, sadece bir ihtimal olduğunu gösterir.
- D) İki farklı enerji kaynağı kıyaslanmıştır, karşılaştırma cümlesidir.
Cevap: C
Cümleler anlam özelliklerine göre olumlu ve olumsuz olarak sınıflandırılır. Bazen bir cümle biçimce (yapıca) olumsuz görünse de anlamca olumlu olabilir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerden hangisi, anlamca diğerlerinden farklıdır?
- Bu havada ne sinemaya gidilir ne parka çıkılır.
- Kütüphanedeki tadilat henüz bitmemiş.
- Masadaki vazolarda hiç çiçek yok.
- Senin ne kadar yetenekli olduğunu bilmiyor değilim.
Sorunun Çözümü
Cümlelerin anlamca olumlu mu yoksa olumsuz mu olduğuna karar verirken, eylemin gerçekleşip gerçekleşmediğine veya sözü edilen durumun var olup olmadığına bakılır.
- A) “Ne sinemaya gidilir ne parka çıkılır” cümlesi, biçimce olumlu görünse de “ne… ne…” bağlacı cümleye “gidilmez, çıkılmaz” anlamı katmıştır. (Anlamca Olumsuz)
- B) “Bitmemiş” fiili, işin gerçekleşmediğini bildirir. (Anlamca Olumsuz)
- C) “Yok” sözcüğü, varlığın bulunmadığını ifade eder. (Anlamca Olumsuz)
- D) “Bilmiyor değilim” cümlesinde iki olumsuzluk unsuru (-me eki ve değil edatı) bir araya gelerek anlamı olumlu yapmıştır. Cümle “Biliyorum” anlamına gelmektedir. (Anlamca Olumlu)
Cevap: D
Türkçede bazı cümleler yapı bakımından (şekilce) olumlu görünse de taşıdıkları anlam bakımından olumsuz olabilir. Bu tür cümlelerde yüklemde olumsuzluk eki bulunmaz.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisi biçimce olumlu olduğu hâlde anlamca olumsuzdur?
- Bu zorlu süreçte seni desteklemiyor değiliz.
- Rüzgârın etkisiyle ağacın dalları kırıldı.
- Bu kasabada ne bir sağlık ocağı ne de bir eczane var.
- Toplantıya neden katılmadığını bize açıklamadı.
Sorunun Çözümü
Biçimce olumlu, anlamca olumsuz cümlelerde; yüklemde “-ma/-me, -sız/-siz” ekleri veya “yok, değil” sözcükleri bulunmaz ancak cümle “yapılmadı, yok” anlamı taşır. Bu genellikle “ne… ne…” bağlacı ile sağlanır.
- A) “Desteklemiyor değiliz” cümlesinde hem “-miyor” eki hem de “değil” edatı vardır. İki olumsuzluk birleşerek anlamı olumlu yapmıştır (Destekliyoruz). Biçimce olumsuzdur.
- B) “Kırıldı” fiilinde olumsuzluk eki yoktur. Eylem gerçekleştiği için anlamca da biçimce de olumludur.
- C) Cümlenin yüklemi “var” sözcüğüdür ve olumsuzluk eki almamıştır (Biçimce olumlu). Ancak “ne… ne…” bağlacı cümleye “yok” anlamı katmıştır (Sağlık ocağı da yok, eczane de yok). Dolayısıyla anlamca olumsuzdur.
- D) “Açıklamadı” fiili “-ma” olumsuzluk ekini almıştır. Hem biçimce hem anlamca olumsuzdur.
Cevap: C
Nesnel anlatım; söyleyenin duygu ve düşüncesini içermeyen, doğruluğu ya da yanlışlığı kişiden kişiye değişmeyen, kanıtlanabilir yargılardır. Öznel anlatım ise söyleyenin kişisel görüşlerini içeren, kanıtlanamayan yargılardır.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde söyleyenin kişisel yorumuna yer verilmemiştir?
- Sonbaharda dökülen sarı yapraklar hüzünlü bir manzara oluşturur.
- Proje ödevlerinin son teslim tarihi önümüzdeki haftaya ertelendi.
- Takımımız dünkü maçta izleyenlere muhteşem bir oyun sergiledi.
- Bu taş evler insana geçmişin o sıcak samimiyetini hissettiriyor.
Sorunun Çözümü
Kişiden kişiye değişmeyen ve kanıtlanabilir ifadelere nesnel yargı denir; bu cümlelerde yorum bulunmaz.
- A) “Hüzünlü bir manzara” ifadesi kişisel bir duygudur, yorum içerir.
- B) Ödev tarihinin ertelenmesi kanıtlanabilir, kesin bir bilgidir; yorum içermez.
- C) “Muhteşem bir oyun” ifadesi kişisel beğenidir, yorum içerir.
- D) “Sıcak samimiyet” ifadesi izlenimdir, yorum içerir.
Cevap: B
Neden-sonuç cümlelerinde, bir eylemin gerçekleşmesi veya gerçekleşmemesi bir sebebe bağlanır. Bu tür cümlelerde hem “neden” (sebep) hem de “sonuç” bölümü gerçekleşmiş, bitmiş olayları ifade eder.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde neden-sonuç ilişkisi vardır?
- Dengeli beslenirsen bağışıklık sistemin hastalıklara karşı güçlenir.
- Vücudundaki su oranını dengelemek amacıyla günde iki litre su içiyor.
- Havasız ortamda çok fazla kaldığından başı şiddetli şekilde ağrıdı.
- Akşam yemeğinden sonra sindirimi kolaylaştırmak için kısa bir yürüyüşe çıkalım.
Sorunun Çözümü
Neden-sonuç cümlelerini ayırt etmek için eyleme “Niçin?” sorusu sorulur ve “dığı için / den dolayı” cevabı alınır. Ayrıca neden bölümünün gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır.
- A) Eylemin gerçekleşmesi bir şarta (dengeli beslenmeye) bağlanmıştır. (Koşul-Sonuç)
- B) Eylem bir hedefe yönelik yapılmıştır, henüz sonuç (dengeleme) kesinleşmemiştir. (Amaç-Sonuç)
- C) Baş ağrısının sebebi “havasız ortamda kalmak”tır. Her iki durum da gerçekleşmiştir. “Kaldığı için” anlamı taşır. (Neden-Sonuç)
- D) Yürüyüşe çıkmanın hedefi belirtilmiştir. “Sindirimi kolaylaştırmak maksadıyla” anlamı vardır. (Amaç-Sonuç)
Cevap: C
Cümleler bildirdikleri yargının kanıtlanabilir olup olmamasına göre “öznel” ve “nesnel” olarak ikiye ayrılır. Öznel yargılar kişisel görüş bildirirken, nesnel yargılar kanıtlanabilir gerçekleri ifade eder.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde yargı öznel değildir?
- Sonbahar yapraklarının dökülüşü insana hüzün verir.
- Yazar, bu eserinde Kurtuluş Savaşı yıllarını anlatmıştır.
- Bu tarihi konak, şehrin en büyüleyici yapısıdır.
- Mavi rengin tonları odaya ferahlık katmış.
Sorunun Çözümü
Soruda bizden öznel olmayan, yani nesnel (kanıtlanabilir) yargıyı bulmamız istenmektedir.
- A) “Hüzün vermesi” kişiden kişiye değişebilen bir duygudur. (Öznel)
- B) Yazarın eserinde anlattığı konu (Kurtuluş Savaşı) kitabı okuyan herkes tarafından tespit edilebilir ve doğruluğu kanıtlanabilir. Kişisel bir yorum içermez. (Nesnel)
- C) “Büyüleyici” ifadesi kişisel bir beğeni bildirir. Başkasına göre büyüleyici olmayabilir. (Öznel)
- D) “Ferahlık katması” izleyenin yorumuna bağlıdır. (Öznel)
Cevap: B
Nesnel yargılar; doğruluğu veya yanlışlığı kanıtlanabilen, kişiden kişiye değişmeyen, yorum içermeyen yargılardır. Öznel yargılar ise kişisel görüş ifade eder.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesnel bir anlatım yoktur?
- Türkiye’de linyit yatakları en çok Ege Bölgesi’nde bulunmaktadır.
- Ege’nin incisi İzmir, gezilmeye doyulmayan harika bir şehirdir.
- İzmir, nüfus yoğunluğu bakımından Türkiye’nin üçüncü büyük ilidir.
- Efes Antik Kenti, İzmir’in Selçuk ilçesi sınırları içerisinde yer alır.
Sorunun Çözümü
Soruda bizden kanıtlanamayan, yani kişisel görüş (öznel yargı) içeren cümleyi bulmamız istenmektedir. Nesnel cümleler ölçülebilir ve herkese göre aynıdır.
- A) Linyit yataklarının konumu jeolojik araştırmalarla kanıtlanabilir. (Nesnel)
- B) Cümlede geçen “gezilmeye doyulmayan” ve “harika” ifadeleri kişinin kendi beğenisini yansıtır. Başkası için İzmir sıkıcı olabilir. Kanıtlanamaz. (Öznel)
- C) Nüfus sayımı verilerine bakılarak bu bilginin doğruluğu ispatlanabilir. (Nesnel)
- D) Antik kentin coğrafi konumu harita üzerinden kesin olarak gösterilebilir. (Nesnel)
Cevap: B
Eylemin her zaman yapıldığını, alışkanlık haline geldiğini veya belirli aralıklarla düzenli olarak tekrarlandığını bildiren cümlelerde “süreklilik” anlamı vardır. Bu tür cümleler genellikle Geniş Zaman kipiyle çekimlenir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylemin sürekliliğinden söz edilemez?
- Kuşlar her sonbaharda sıcak ülkelere göç eder.
- Dedem, bayram sabahları erkenden kalkıp camiye gider.
- Yaz akşamları balkonda oturup uzun uzun sohbet ederiz.
- Kimi zaman eski fotoğraflara bakıp dalıp gidiyor.
Sorunun Çözümü
Süreklilik bildiren cümlelerde eylemin “her zaman” veya “düzenli olarak” yapıldığı anlamı hakimdir. “Bazen, ara sıra, kimi zaman” gibi ifadeler sürekliliği bozar.
- A) “Her sonbaharda” ifadesi eylemin düzenli tekrarlandığını (süreklilik) gösterir.
- B) “Bayram sabahları” ifadesi bir alışkanlığı ve düzeni (süreklilik) ifade eder.
- C) “Yaz akşamları” ifadesi eylemin o zaman dilimlerinde sürekli yapıldığını gösterir.
- D) “Kimi zaman” ifadesi eylemin her zaman değil, aralıklı ve düzensiz yapıldığını belirtir; süreklilik yoktur.
Cevap: D
Türkçede bir eylemin veya durumun gerçekleşmesinin kesin olmadığı, ancak mümkün olduğu durumları ifade eden cümlelere “olasılık (ihtimal) cümlesi” denir. Bu anlam genellikle “-ebilmek” yeterlilik fiili veya “belki, sanırım” gibi sözcüklerle sağlanır.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisi olasılık bildirmektedir?
- Güneş enerjisi panelleri, çevre dostu ve yenilenebilir bir enerji kaynağıdır.
- Doğal kaynakları korumak için su tüketimine dikkat etmelisin.
- Dün geceki şiddetli fırtınada sahildeki yaşlı ağaçlar devrildi.
- Küresel ısınmaya karşı alınan önlemler önümüzdeki yıllarda sonuç verebilir.
Sorunun Çözümü
Olasılık cümleleri, kesinlik bildirmez; eylemin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğinin belli olmadığını ifade eder.
- A) Güneş enerjisinin ne olduğu tanımlanmıştır, nesnel bir tespit cümlesidir.
- B) Eylemin yapılması bir zorunluluğa veya tavsiyeye bağlanmıştır. (Gereklilik)
- C) Eylem gerçekleşmiş ve bitmiştir, kesinlik bildirir. (Haber Kipi)
- D) “Sonuç verebilir” ifadesindeki “-ebilmek” eki, sonucun kesin olmadığını ancak mümkün olduğunu gösterir. (Olasılık)
Cevap: D
Cümleler anlatım özelliğine göre öznel ve nesnel olmak üzere ikiye ayrılır. Doğruluğu ya da yanlışlığı kanıtlanabilen yargılara nesnel, kişiden kişiye değişen yargılara öznel denir.
Buna göre, aşağıdakilerin hangisinde nesnel bir ifade kullanılmıştır?
- Bu yazarın romanları okuyucuyu derinden etkiliyor.
- Şehrin kalabalığı insanı bazen çok yoruyor.
- Türkiye’nin en uzun kara sınırına sahip komşusu Suriye’dir.
- En güzel mevsim, doğanın uyandığı ilkbahardır.
Sorunun Çözümü
Soruda bizden kanıtlanabilir, yani kişisel yorum içermeyen (nesnel) yargıyı bulmamız isteniyor.
- A) “Derinden etkilemek” kişisel bir yorumdur. (Öznel)
- B) “Çok yorması” kişiye göre değişebilen bir durumdur. (Öznel)
- C) Suriye ile olan sınır uzunluğu ölçülebilir ve harita üzerinde kanıtlanabilir bir bilgidir. Kişisel görüş içermez. (Nesnel)
- D) “En güzel mevsim” ifadesi kişisel bir beğeni içerir. (Öznel)
Cevap: C
“Yarına yön vermek isteyenler, dünün haritasını yanlarından ayırmamalıdır.”
Aşağıdakilerden hangisi bu cümleye anlamca en yakındır?
- Geçmişe takılıp kalmak ilerlemeyi yavaşlatır.
- Gelecekteki başarı, geçmişin tecrübelerinden yararlanmaya bağlıdır.
- Yönünü bulmak isteyen herkesin bir haritaya ihtiyacı vardır.
- Sadece bugünü yaşayanlar, yarının sorunlarını çözemez.
Sorunun Çözümü
Verilen cümlede “yarın” sözcüğü geleceği, “dün” sözcüğü geçmişi, “harita” sözcüğü ise tecrübe ve yol göstericiliği temsil etmektedir. Cümle, geleceği planlarken geçmişin birikiminden faydalanmak gerektiğini vurgulamaktadır.
- A) Bu şıkta geçmişin olumsuz bir yük olduğu savunulmuş, verilen cümleyle çelişmektedir.
- B) “Gelecek” (yarın) ve “geçmişten yararlanma” (dünün haritası) vurgusu bu cümlede tam olarak karşılanmıştır.
- C) Burada mecaz anlam göz ardı edilip “harita” sözcüğü gerçek anlamıyla kullanılmıştır.
- D) Bu cümle “anın tadını çıkarmak” ile ilgilidir, geçmiş-gelecek bağını kurmaz.
Cevap: B
Kişisel beğeni cümleleri; söyleyenin kendi zevkini, takdirini veya hoşnutluğunu ifade eden öznel yargılardır. Bu cümlelerde “güzel, etkileyici, harika, sıkıcı” gibi kişiden kişiye değişen kavramlar bulunur.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde kişisel beğeni söz konusu değildir?
- Yazarın son romanı, okuyucuyu büyüleyen akıcı bir dile sahip.
- Filmdeki oyuncuların performansı izleyenlerden tam not aldı.
- Bu derginin son sayısında çevre kirliliği ile ilgili bir makale var.
- Şehrin bu yakasındaki manzaralar insana tarif edilmez bir huzur veriyor.
Sorunun Çözümü
Nesnel cümleler kanıtlanabilir ve yorum içermez; öznel cümleler ise kişisel duygu ve beğeni içerir.
- A) “Büyüleyen akıcı dil” ifadesi kişisel bir beğenidir.
- B) “Tam not aldı” (beğenildi) ifadesi kişisel bir değerlendirmedir.
- C) Dergide makale olup olmadığı kanıtlanabilir bir durumdur, beğeni içermez.
- D) “Tarif edilmez huzur” ifadesi kişisel bir duygudur.
Cevap: C