Mevsimlerin değişmesiyle birlikte doğanın o eşsiz döngüsü yeniden başlıyor (I). Göçmen kuşlar, sıcak iklimlere ulaşmak için binlerce kilometrelik zorlu bir yolu hiç durmadan katediyor (II). Bu uzun yolculuk sırasında, ekosistemin hassas dengesini korumak adına uluslararası düzeyde çeşitli önlemler alınmalıdır (III). Biyologlar, doğal yaşam alanlarının tahrip edilmemesi gerektiğini raporlarında sıkça dile getiriyor (IV).
Bu metinde numaralanmış cümlelerdeki altı çizili fiillerden hangisi, öznesine göre diğerlerinden farklıdır?
- I
- II
- III
- IV
1. Sorunun Çözümü
Fiiller öznesine göre etken ve edilgen (ayrıca dönüşlü, işteş) olarak incelenir. Etken fiillerde işi yapan gerçek bir özne vardır. Edilgen fiillerde ise işi yapan belli değildir, sözde özne bulunur ve fiil “-l” veya “-n” eki alır.
- A Şıkkı (I): “Başlıyor” fiilini gerçekleştiren “doğanın o eşsiz döngüsü”dür. Özne bellidir. (Etken)
- B Şıkkı (II): “Katediyor” fiilini gerçekleştiren “göçmen kuşlar”dır. Özne bellidir. (Etken)
- C Şıkkı (III): “Alınmalıdır” fiilinde işi yapan (önlemi alan) belli değildir. “Önlemler” başkası tarafından alınır. Fiil “-n” edilgenlik ekini almıştır. (Edilgen)
- D Şıkkı (IV): “Dile getiriyor” fiilini gerçekleştiren “biyologlar”dır. Özne bellidir. (Etken)
Sonuç olarak I, II ve IV numaralı fiiller etken, III numaralı fiil ise edilgen çatılıdır.
Modern mimari, şehirlerin siluetini değiştirmek ve insanların yaşam kalitesini artırmak için sürdürülebilir malzemeleri kullanır (I).
Bu devasa yapılar inşa edilirken çevreye zarar vermemek adına gerekli tüm önlemler titizlikle alınmıştır (II).
Bu metinde numaralanmış fiillerin çatısıyla ilgili aşağıdakilerin hangisi doğrudur?
- I numaralı fiil öznesine göre edilgen, nesnesine göre geçişsizdir.
- I numaralı fiil öznesine göre etken, II numaralı fiil öznesine göre edilgendir.
- II numaralı fiil öznesine göre etken, nesnesine göre geçişlidir.
- Her iki fiil de nesnesine göre geçişsiz, öznesine göre etkendir.
2. Sorunun Çözümü
Fiillerde çatı özelliği, özne-yüklem (etken-edilgen) ve nesne-yüklem (geçişli-geçişsiz) ilişkisine göre incelenir.
- I. Fiil (kullanır): Öznesine Göre: “Kullanan kim?” sorusuna “Modern mimari” cevabını verebiliyoruz (gerçek/tüzel özne var). Ayrıca fiilde “-l” veya “-n” çatı eki yoktur. Bu nedenle Etkendir. Nesnesine Göre: “Neyi kullanır?” sorusuna “sürdürülebilir malzemeleri” cevabını alabiliyoruz. Başına “onu” getirdiğimizde “onu kullanır” ifadesi anlamlıdır. Bu nedenle Geçişlidir.
- II. Fiil (alınmıştır): Öznesine Göre: “Alan kim?” belli değildir. İş başkası tarafından yapılmıştır ve sözde özne (önlemler) bulunmaktadır. Fiil “-n” edilgenlik ekini almıştır. Bu nedenle Edilgendir. Nesnesine Göre: Edilgen çatılı fiillerde nesne, sözde özne durumuna geçtiği için nesne alamazlar. “Onu alınmıştır” ifadesi anlamsızdır. Bu nedenle Geçişsizdir.
Bu analiz doğrultusunda I. fiil etken (ve geçişli), II. fiil edilgen (ve geçişsiz) özelliktedir. Doğru seçenek B şıkkıdır.
(I) Güneş panelleri, üzerine düşen ışığı verimli bir şekilde elektrik enerjisine dönüştürür.
(II) Bu sistem sayesinde evlerde ve iş yerlerinde duyulan enerji ihtiyacı, çevreye zarar verilmeden karşılanır.
Yukarıda numaralanmış cümlelerdeki altı çizili fiiller için yapılan çatı değerlendirmelerinden hangisi doğrudur?
| Seçenek | I. Cümle | II. Cümle |
|---|---|---|
| A) | Etken, Geçişsiz | Etken, Geçişli |
| B) | Edilgen, Geçişli | Etken, Geçişsiz |
| C) | Etken, Geçişli | Edilgen, Geçişsiz |
| D) | Edilgen, Geçişsiz | Edilgen, Geçişli |
- I: Etken, Geçişsiz – II: Etken, Geçişli
- I: Edilgen, Geçişli – II: Etken, Geçişsiz
- I: Etken, Geçişli – II: Edilgen, Geçişsiz
- I: Edilgen, Geçişsiz – II: Edilgen, Geçişli
3. Sorunun Çözümü
Fiillerin çatı özellikleri, özne-yüklem (etken-edilgen) ve nesne-yüklem (geçişli-geçişsiz) ilişkisine göre incelenir.
- Analiz I: “dönüştürür” fiilinin öznesi “Güneş panelleri”dir ve işi yapan bellidir, bu yüzden Etkendir. “Neyi dönüştürür?” sorusuna “ışığı” cevabını verdiği için nesne alabilir, bu yüzden Geçişlidir.
- Analiz II: “karşılanır” fiilinde işi yapan (karşılayan) belli değildir. “Enerji ihtiyacı” sözde öznedir. L veya N eki aldığı ve gerçek öznesi olmadığı için Edilgendir. Edilgen çatılı fiiller nesne alamaz, bu yüzden Geçişsizdir.
- Sonuç: Birinci cümle “Etken, Geçişli”, ikinci cümle “Edilgen, Geçişsiz” olmalıdır.
Doğru cevap C şıkkıdır.
Sonbaharın gelmesiyle birlikte bahçedeki tüm yapraklar sarardı (I). Göçmen kuşlar, sıcak diyarlara gitmek üzere elektrik tellerine dizildi (II). Dedem, kış hazırlıkları için odunluktaki eski sobayı özenle kurdu (III). Akşam olunca tüm aile sobanın etrafında toplanıp çay içtik (IV).
Bu metinde numaralanmış fiillerden hangisiyle ilgili yapılan değerlendirme yanlıştır?
- I numaralı fiil, nesne alamayan (geçişsiz) bir fiildir.
- II numaralı fiil, nesne alamayan (geçişsiz) bir fiildir.
- III numaralı fiil, nesne alamayan (geçişsiz) bir fiildir.
- IV numaralı fiil, nesne alabilen (geçişli) bir fiildir.
4. Sorunun Çözümü
Fiillerin geçişli mi yoksa geçişsiz mi olduğunu anlamak için yüklemin başına “onu” kelimesini getiririz. Anlamlı oluyorsa fiil geçişli, olmuyorsa geçişsizdir.
- A Şıkkı (I. Fiil): “Sarardı” fiilini kontrol edelim: “Onu sarardı” ifadesi anlamsızdır. Fiil nesne alamaz, yani geçişsizdir. (Değerlendirme Doğru)
- B Şıkkı (II. Fiil): “Dizildi” fiilini kontrol edelim: “Onu dizildi” ifadesi anlamsızdır. Fiil nesne alamaz, yani geçişsizdir. (Değerlendirme Doğru)
- C Şıkkı (III. Fiil): “Kurdu” fiilini kontrol edelim: “Onu kurdu” (sobayı kurdu) ifadesi anlamlıdır. Fiil nesne almıştır ve alabilir, yani geçişlidir. Ancak şıkta “geçişsiz” olduğu belirtilmiştir. (Değerlendirme Yanlış)
- D Şıkkı (IV. Fiil): “İçtik” fiilini kontrol edelim: “Onu içtik” (çayı içtik) ifadesi anlamlıdır. Fiil nesne alabilir, yani geçişlidir. (Değerlendirme Doğru)
III numaralı fiil geçişli olduğu halde geçişsiz olarak değerlendirildiği için doğru cevap C seçeneğidir.
I. Karanlık çöküyor şehre yavaşça, Işıklar yanıyor evlerde birer birer, Sokaklar susuyor gecenin koynunda, Yıldızlar parlıyor gökyüzünde. II. Okudum bütün kitapları bir gecede, Çözdüm zihnimdeki zor bilmeceleri, Anladım sonunda hayatın manasını, Kapattım yorgun gözlerimi usulca. III. Topladı bahçedeki kurumuş dalları, Temizledi etrafı büyük bir özenle, Suladı boynu bükük menekşeleri, Sevdi doğayı bütün kalbiyle. IV. Anlatır dedem o eski hikâyeleri, Dinleriz hepimiz can kulağıyla, Gezdirir bizi tarih sayfalarında, Öğretir geçmişin derin izlerini.
Yukarıda numaralanmış dizelerin hangisinde yer alan fiillerin tamamı, öznesine göre etken, nesnesine göre geçişsiz çatılıdır?
- I
- II
- III
- IV
5. Sorunun Çözümü
Soruda bizden, dizelerdeki tüm fiillerin hem etken (öznesi belli olan) hem de geçişsiz (nesne alamayan, “onu” kelimesiyle okunamayan) olmasını istemektedir. Fiilleri inceleyelim:
- A Şıkkı (I. Dize): “Çöküyor”, “yanıyor”, “susuyor” ve “parlıyor” fiillerinin hepsinin öznesi bellidir (Etken). Bu fiillerin başına “onu” kelimesini getirdiğimizde anlamsız olur (Onu çöküyor, onu yanıyor, onu susuyor, onu parlıyor -> Olamaz). Dolayısıyla hepsi geçişsizdir. Aradığımız cevap budur.
- B Şıkkı (II. Dize): “Okudum” (Onu okudum -> Geçişli), “Çözdüm” (Onu çözdüm -> Geçişli), “Anladım” (Onu anladım -> Geçişli). Bu fiiller nesne alabildiği için elenir.
- C Şıkkı (III. Dize): “Topladı” (Onu topladı -> Geçişli), “Temizledi” (Onu temizledi -> Geçişli), “Suladı” (Onu suladı -> Geçişli). Nesne alabildikleri için elenir.
- D Şıkkı (IV. Dize): “Anlatır” (Onu anlatır -> Geçişli), “Gezdirir” (Onu gezdirir -> Geçişli), “Öğretir” (Onu öğretir -> Geçişli). Nesne alabildikleri için elenir.
Sonuç olarak, I. numaralı metindeki fiillerin tamamı etken ve geçişsizdir.
Nesne alabilen, yani “neyi, kimi” sorularına cevap verebilen fiillere geçişli fiil; nesne alamayan fiillere ise geçişsiz fiil denir. Bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için başına “onu” kelimesini getirebiliriz. Anlamlı oluyorsa geçişli, olmuyorsa geçişsizdir.
Bu bilgilere göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişsiz bir fiildir?
- Mimar Sinan, bu eşsiz eseri yıllar önce tasarlamış.
- Kütüphaneden aldığı romanı bir solukta okudu.
- Yorucu bir günün ardından erkenden uyudu.
- Bahçıvan, kuruyan dalları dikkatlice budadı.
6. Sorunun Çözümü
Fiillerin nesne alıp alamadığını (çatısını) belirlemek için yükleme “Neyi, Kimi?” sorularını sorarız veya başına “onu” zamirini getiririz.
- A Şıkkı: “Tasarlamış” yüklemdir. “Neyi tasarlamış?” sorusuna “bu eşsiz eseri” cevabını verir. Ayrıca “Onu tasarlamış” anlamlıdır. Geçişlidir.
- B Şıkkı: “Okudu” yüklemdir. “Neyi okudu?” sorusuna “romanı” cevabını verir. “Onu okudu” anlamlıdır. Geçişlidir.
- C Şıkkı: “Uyudu” yüklemdir. “Neyi uyudu?” veya “Kimi uyudu?” sorularının cevabı yoktur. “Onu uyudu” ifadesi anlamsızdır. Nesne alamaz. Geçişsizdir.
- D Şıkkı: “Budadı” yüklemdir. “Neyi budadı?” sorusuna “kuruyan dalları” cevabını verir. “Onu budadı” anlamlıdır. Geçişlidir.
Sonuç olarak C seçeneğindeki eylem nesne alamadığı için geçişsizdir.
Nesne alabilen eylemlere geçişli eylem, nesne alamayan eylemlere ise geçişsiz eylem denir. Geçişli eylemler “neyi, kimi?” sorularına cevap verirken, geçişsiz eylemler bu sorulara cevap veremez.
Buna göre;
I. Anadolu’nun kadim topraklarında yürütülen çalışmalarla tarih kitaplarındaki yerleşik bilgiler kökten değişti.
II. Dünyanın dört bir yanından gelen arkeologlar, medeniyetin sıfır noktası sayılan bu tepeye heyecanla yöneldi.
III. Uzman ekip, tapınağın merkezinde yer alan ‘T’ biçimindeki devasa kireç taşı sütunları titizlikle inceledi.
IV. Bölge, günümüzde insanlık tarihinin en önemli kültür miraslarından biri olarak anılıyor.
metninde numaralanmış cümlelerden hangisinin yüklemi, nesne-yüklem ilişkisine göre diğerlerinden farklıdır?
- I
- II
- III
- IV
7. Sorunun Çözümü
Fiiller nesne-yüklem ilişkisine göre incelenirken yüklemin başına “onu” kelimesi getirilir veya yükleme “neyi, kimi?” soruları sorulur. Eğer anlamlı oluyorsa fiil geçişli, olmuyorsa geçişsizdir.
- A Şıkkı (I. Cümle): “Değişti” yüklemi incelendiğinde; “Onu değişti” ifadesi anlamsızdır. “Neyi değişti?” sorusuna nesne ile cevap verilemez. (Özne: Yerleşik bilgiler). Bu eylem geçişsizdir.
- B Şıkkı (II. Cümle): “Yöneldi” yüklemi incelendiğinde; “Onu yöneldi” ifadesi anlamsızdır. Eylem nesne alamaz. Bu eylem geçişsizdir.
- C Şıkkı (III. Cümle): “İnceledi” yüklemi incelendiğinde; “Onu inceledi” ifadesi anlamlıdır. Ayrıca cümlede “neyi inceledi?” sorusuna “devasa kireç taşı sütunları” yanıtı alınmaktadır. Nesne aldığı için bu eylem geçişlidir.
- D Şıkkı (IV. Cümle): “Anılıyor” yüklemi edilgen çatılıdır ve nesne almaz. “Onu anılıyor” ifadesi anlamsızdır. Bu eylem geçişsizdir.
Diğer seçenekler geçişsizken, III numaralı cümle geçişli olduğu için farklıdır. Cevap C seçeneğidir.
Geçişli fiiller, nesne alabilme özelliğine (kabiliyetine) sahip olan fiillerdir. Ancak bu fiillerin yüklem olduğu her cümlede nesne açıkça bulunmak zorunda değildir. Cümlede nesne yazılmamış olsa bile, eğer yüklem “neyi, kimi” sorularına cevap verebilecek nitelikteyse (yani başına “onu” kelimesi getirilebiliyorsa) o fiil geçişli kabul edilir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde, nesne alabildiği hâlde cümlede nesnenin kullanılmadığı bir durum vardır?
- Yoğun geçen antrenman programından sonra erkenden uyudu.
- Kütüphane görevlisi, masada bırakılan kitapları raflara dizdi.
- Annem, kardeşimin dağınık bıraktığı odayı güzelce topladı.
- İlham perileri gelince odasına kapanıp sabaha kadar yazdı.
8. Sorunun Çözümü
Soruda bizden, fiilin geçişli (nesne alabilen) olduğu ancak cümlede nesnenin açıkça yazılmadığı bir seçeneği bulmamız istenmektedir. Bunun için yüklemlerin başına “onu” kelimesini getirerek geçişlilik durumunu ve cümledeki ögeleri kontrol etmeliyiz.
- A Şıkkı: Yüklem “uyudu”. “Onu uyudu” ifadesi anlamsızdır. Fiil geçişsizdir. Aradığımız özellik bu değildir.
- B Şıkkı: Yüklem “dizdi”. “Neyi dizdi?” sorusuna “masada bırakılan kitapları” cevabını alıyoruz. Fiil geçişlidir ancak cümlede nesne bulunmaktadır.
- C Şıkkı: Yüklem “topladı”. “Neyi topladı?” sorusuna “kardeşimin dağınık bıraktığı odayı” cevabını alıyoruz. Fiil geçişlidir ancak cümlede nesne bulunmaktadır.
- D Şıkkı: Yüklem “yazdı”. “Onu yazdı” (bir şiiri, bir romanı, bir mektubu) diyebiliyoruz, yani fiil geçişlidir. Ancak cümleye baktığımızda “Neyi yazdı?” sorusunun cevabı (nesne) metin içinde yoktur. Sadece zarf tümleçleri (“İlham perileri gelince”, “odasına kapanıp”, “sabaha kadar”) kullanılmıştır.
Bu nedenle “yazdı” fiili geçişli olduğu hâlde cümlede nesne kullanılmamıştır. Doğru cevap D seçeneğidir.
Aşağıdaki tabloda cümlelerin yükleminin çatı özelliği (etken/edilgen) işaretlenmiştir.
| Cümle | Etken Fiil | Edilgen Fiil | |
|---|---|---|---|
| A) | Uzay istasyonundaki kritik arızanın giderilmesi için özel bir ekip görevlendirildi. | ✔ | |
| B) | Gök bilimciler, teleskoptan gelen verileri laboratuvarda titizlikle inceledi. | ✔ | |
| C) | Mars yüzeyine inen keşif robotu, aylarca süren zorlu yolculuğun ardından hedefine ulaştı. | ✔ | |
| D) | Araştırmacılar, bu yeni keşfin bilim dünyasında büyük yankı uyandıracağını düşünüyor. | ✔ |
Buna göre, tablodaki cümlelerden hangisinde yüklemin çatı özelliği yanlış işaretlenmiştir?
- A
- B
- C
- D
9. Sorunun Çözümü
Fiiller öznelerine göre etken ve edilgen olarak ikiye ayrılır. Etken fiillerde işi yapan (gerçek özne) bellidir. Edilgen fiillerde ise işi yapan belli değildir ve yüklem “-l” veya “-n” çatı eklerini alır.
- A Şıkkı: “Görevlendirildi” fiilinde işi yapan (kim görevlendirdi?) belli değildir ve fiil “-l” ekini almıştır. Edilgen çatılıdır. İşaretleme doğrudur.
- B Şıkkı: “İnceledi” fiilinde işi yapan bellidir (Gök bilimciler). Fiil, gerçek özneye sahiptir. Etken çatılıdır. İşaretleme doğrudur.
- C Şıkkı: “Ulaştı” fiilinde işi yapan bellidir (Keşif robotu). Cümlede özne cansız bir varlık olsa da işi yapan konumundadır ve fiil edilgenlik eki (-l, -n) almamıştır. Bu nedenle Etken olmalıdır. Ancak tabloda “Edilgen” işaretlenmiştir. Yanlışlık yapılmıştır.
- D Şıkkı: “Düşünüyor” fiilinde işi yapan bellidir (Araştırmacılar). Etken çatılıdır. İşaretleme doğrudur.
Bu durumda C seçeneğindeki işaretleme yanlıştır.
Bu görselde yer alan cümlelerin yüklemleri çatısı bakımından incelendiğinde, aşağıdaki yargılardan hangisi yanlış olur?
- Etken ve geçişli fiil vardır.
- Edilgen ve geçişsiz fiil vardır.
- Etken ve geçişsiz fiil vardır.
- Edilgen ve geçişli fiil vardır.
10. Sorunun Çözümü
Görseldeki cümlelerin yüklemlerini özne-yüklem (etken/edilgen) ve nesne-yüklem (geçişli/geçişsiz) ilişkisine göre tek tek inceleyelim:
- 1. Cümle: “Yeni haberleşme uydusu, yörüngeye başarıyla fırlatıldı.” Özneye Göre: İşi yapan belli değildir, eylem başkası tarafından yapılmıştır. “-l” eki almıştır. (Edilgen) Nesneye Göre: “Onu fırlatıldı” ifadesi anlamsızdır. Nesne alamaz. (Geçişsiz) (Bu durum B seçeneğini doğrular.)
- 2. Cümle: “Keşif aracı, yüzeyden kaya örneklerini topladı.” Özneye Göre: İşi yapan “Keşif aracı” bellidir. (Etken) Nesneye Göre: Neyi topladı? “Kaya örneklerini”. Nesne alabilmiştir. (Geçişli) (Bu durum A seçeneğini doğrular.)
- 3. Cümle: “Astronotlar, güvenli bölgeye sorunsuz indi.” Özneye Göre: İşi yapan “Astronotlar” bellidir. (Etken) Nesneye Göre: “Onu indi” ifadesi anlamsızdır. Nesne alamaz. (Geçişsiz) (Bu durum C seçeneğini doğrular.)
Sonuç: Metinde “Edilgen ve geçişli” özellikte bir fiil bulunmamaktadır. Türkçede edilgen çatılı fiiller, nesne alamadıkları için yapıca geçişsiz kabul edilir.
Turnuva günü spor salonu hınca hınç doluydu. Hakem, başlama düdüğünü güçlü bir nefesle çaldı. Oyuncular taktik gereği sahaya hızla yayıldı. Antrenör, kenardan oyuncularına son kez seslendi. Seyirciler, maçın sonucunu heyecanla bekliyordu. Son saniyede atılan top, filelerle buluştu.
Bu metindeki cümlelerin özellikleri ile ilgili aşağıdaki öğrencilerden hangisi yanlış bilgi vermiştir?
- Beril: Yüklemi isim soylu olduğu için çatı özelliği aranmayacak tek bir cümle vardır.
- Kerem: Bazı cümlelerde fiil geçişli (nesne alabilen) olduğu hâlde cümlede nesne kullanılmamıştır.
- Asya: Cümlelerin üç tanesinde yüklem, nesne alamayan (geçişsiz) bir fiildir.
- Deniz: Metindeki fiil cümlelerinin tamamı nesne alabilen (geçişli) çatıya sahiptir.
11. Sorunun Çözümü
Metindeki cümleleri “Yüklemin Türüne” ve “Nesnesine Göre Çatısına” göre analiz edelim:
- 1. Cümle: “Turnuva günü spor salonu hınca hınç doluydu.” -> Yüklem “dolu” ismidir. İsim cümlelerinde çatı aranmaz. (Beril’in ifadesi doğrudur).
- 2. Cümle: “Hakem, başlama düdüğünü güçlü bir nefesle çaldı.” -> Neyi çaldı? “Başlama düdüğünü”. Nesne almıştır, Geçişlidir.
- 3. Cümle: “Oyuncular taktik gereği sahaya hızla yayıldı.” -> Neyi yayıldı? (Cevap yok, nesne alamaz). Geçişsizdir.
- 4. Cümle: “Antrenör, kenardan oyuncularına son kez seslendi.” -> Neyi seslendi? (Cevap yok, nesne alamaz). Geçişsizdir.
- 5. Cümle: “Seyirciler, maçın sonucunu heyecanla bekliyordu.” -> Neyi bekliyordu? “Maçın sonucunu”. Nesne almıştır, Geçişlidir. (Not: Eğer cümlede “maçın sonucunu” yazmasaydı bile ‘beklemek’ fiili doğası gereği geçişlidir. Kerem’in bahsettiği durum, nesne alabilen ama cümlede nesnesi olmayan durumdur. Ancak burada hem Kerem’in mantığı hem de Asya’nın sayımı önemlidir).
- 6. Cümle: “Son saniyede atılan top, filelerle buluştu.” -> Neyi buluştu? (Cevap yok). Geçişsizdir.
Seçenek Analizi:
- Asya: 3, 4 ve 6. cümleler geçişsizdir. Toplam 3 tane. (Doğru).
- Kerem: Bu seçenek çeldiricidir. Metinde açıkça nesnesi olmayan geçişli bir fiil örneği kurgulanmamıştır ancak fiillerin potansiyeli üzerinden yorum yapılabilir. Fakat Deniz’in ifadesi kesinlikle yanlıştır.
- Deniz: “Tamamı geçişlidir” demiştir. Oysa 3, 4 ve 6. cümleler geçişsizdir. Bu bilgi kesinlikle yanlıştır.
Sonuç olarak Deniz yanlış bilgi vermiştir.
Nesne alabilen fiillere geçişli fiil, nesne alamayan fiillere ise geçişsiz fiil denir. Bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için yükleme “Neyi, kimi, ne?” soruları sorulur veya fiilin başına “onu” zamiri getirilir. Eğer fiil bu zamiri kabul ediyorsa geçişli, etmiyorsa geçişsizdir.
Bu açıklamaya göre aşağıdakilerin hangisinde eylem, nesnesine göre geçişsizdir?
- Ünlü yazar, son romanını sessiz bir sahil kasabasında kaleme aldı.
- Baharın gelmesiyle dağların zirvesindeki o beyaz karlar eridi.
- Kütüphanedeki görevli, rafları karıştıran öğrencileri nazikçe uyardı.
- Arkeologlar, kazı alanında buldukları tarihi eserleri müzeye taşıdı.
12. Sorunun Çözümü
Fiillerin geçişli mi yoksa geçişsiz mi olduğunu bulmak için pratik olarak yüklemin başına “onu” kelimesini getiririz. Anlamlı oluyorsa geçişli, olmuyorsa geçişsizdir.
- A Şıkkı: Yüklem “kaleme aldı” (yazdı) deyimidir. “Onu kaleme aldı” diyebiliyoruz (Neyi kaleme aldı? -> Son romanını). Bu yüzden geçişlidir.
- B Şıkkı: Yüklem “eridi” fiilidir. “Onu eridi” ifadesi anlamsızdır. Nesne alamaz. Bu yüzden fiil geçişsizdir.
- C Şıkkı: Yüklem “uyardı” fiilidir. “Onu uyardı” diyebiliyoruz (Kimi uyardı? -> Öğrencileri). Nesne almıştır, geçişlidir.
- D Şıkkı: Yüklem “taşıdı” fiilidir. “Onu taşıdı” ifadesi anlamlıdır (Neyi taşıdı? -> Tarihi eserleri). Nesne almıştır, geçişlidir.
Sonuç olarak B seçeneğindeki fiil nesne alamadığı için geçişsizdir.