Yüklemde bildirilen işi yapanın belli olduğu fiillere etken fiil, işi yapanın belli olmadığı fiillere ise edilgen fiil denir. Edilgen çatılı fiillerde özne, işi yapan değil; yapılan işten etkilenen varlıktır. Edilgenlik, fiile getirilen “-l” veya “-n” ekleriyle sağlanır.
Bu açıklamaya göre aşağıdakilerin hangisinde eylemi gerçekleştiren özne bellidir?
- Tecrübeli kaptan, fırtına uyarısını duyunca rotasını değiştirdi.
- Kasabanın meydanına cumhuriyet bayramı için yeni bir heykel dikildi.
- Toplantıda alınan önemli kararlar tüm çalışanlara e-posta ile duyuruldu.
- Yazın gelmesiyle kalın ve yünlü kışlık kıyafetler dolaplara kaldırıldı.
1. Sorunun Çözümü
Fiil çatısında temel kural şudur: Eğer cümlede işi yapan gerçek bir özne (açık veya gizli) varsa çatı etken, işi yapan belirsiz ise çatı edilgendir.
- A Şıkkı: “Değiştirdi” yüklemini gerçekleştiren kimdir? “Tecrübeli kaptan”. İşi yapan bellidir, fiil etkendir.
- B Şıkkı: “Dikildi” yükleminde heykeli diken kişi belli değildir. Fiil “-l” eki alarak edilgen olmuştur.
- C Şıkkı: “Duyuruldu” yükleminde duyurma işini yapan kişi belirsizdir. Fiil “-l” eki alarak edilgen olmuştur.
- D Şıkkı: “Kaldırıldı” yükleminde kıyafetleri kaldıran kişi belirtilmemiştir. Fiil “-l” eki alarak edilgen olmuştur.
Sonuç olarak, eylemi gerçekleştirenin (öznenin) belli olduğu tek seçenek A şıkkıdır.
Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi etken çatılı bir fiil değildir?
- Genç mühendisler, projenin tüm detaylarını titizlikle inceledi.
- Rüzgârın etkisiyle sürüklenen yapraklar bahçenin köşesine birikti.
- Yarışmayı kazanan sporcu, madalyasını gözyaşları içinde aldı.
- Okulun dış cephesi, tatil bitmeden tamamen boyandı.
2. Sorunun Çözümü
Temel Kural: Yüklemi bildirdiği işi yapanın (gerçek öznenin) belli olduğu fiiller etken, işi yapanın belli olmadığı ve “-l, -n” eklerini alan fiiller edilgen çatılıdır.
- A Şıkkı: “İnceledi” eylemini yapan bellidir (Genç mühendisler). Fiil etkendir.
- B Şıkkı: “Birikti” eylemini yapan bellidir (Yapraklar). Özne insan dışı varlık olsa da fiil etkendir.
- C Şıkkı: “Aldı” eylemini yapan bellidir (Yarışmayı kazanan sporcu). Fiil etkendir.
- D Şıkkı: “Boyandı” eylemini yapan belli değildir (Boyayan kim? Bilinmiyor). “Okulun dış cephesi” sözde öznedir. Fiil “-n” eki alarak edilgen olmuştur.
Cevap D şıkkıdır.
Anadolu’nun bereketli topraklarında yüzyıllardır en kaliteli buğdaylar yetiştirilir.
Aşağıdaki cümlelerden hangisi çatı özelliği (özne-yüklem ilişkisi) bakımından bu cümle ile özdeştir?
- Köy meydanındaki asırlık çınar ağacı koruma altına alındı.
- Çiftçiler, yaklaşan hasat zamanını heyecanla bekliyor.
- Göçmen kuşlar, havalar soğuyunca güneye göç eder.
- Küçük çocuk, korktuğu için annesine sıkıca sarıldı.
3. Sorunun Çözümü
Fiil çatılarında; eylemi yapanın belli olmadığı ve yüklemin -l veya -n eki aldığı fiiller edilgen çatılıdır. Örnek cümlemizdeki “yetiştirilir” fiilinde işi yapan (gerçek özne) belli değildir; buğdaylar başkası tarafından yetiştirilir.
- A Şıkkı: “Alındı” fiilinde -n eki vardır ve işi yapan belli değildir. Ağaç, başkaları tarafından koruma altına alınmıştır. Bu yüzden edilgendir ve örnekle özdeştir.
- B Şıkkı: “Bekliyor” fiilinde işi yapan bellidir (Çiftçiler). Bu yüzden etken çatılıdır.
- C Şıkkı: “Göç eder” fiilinde işi yapan bellidir (Göçmen kuşlar). Bu yüzden etken çatılıdır.
- D Şıkkı: “Sarıldı” fiilinde -l eki olsa da işi yapan bellidir (Küçük çocuk). Özne işi yapıp sonucundan etkilendiği için dönüşlü çatılıdır, edilgen değildir.
Verilen cümledeki gibi öznenin pasif olduğu tek seçenek A şıkkıdır.
Fiil çatısı; yüklemi çekimli fiil olan cümlelerde özne ve nesne ilişkisine göre incelenen bir dil bilgisi özelliğidir. Yüklemi isim, sıfat veya zamir gibi isim soylu sözcüklerden oluşan cümlelerde çatı özelliği aranmaz.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği aranmaz?
- Uzman ekipler, antik kentin haritasını titizlikle çıkardı.
- Bölgedeki tarım arazilerinin en büyük sorunu kuraklıktı.
- Yorgun kaşif, göl kenarındaki yaşlı çınar ağacına yaslandı.
- Mimar, projenin detaylarını anlatmak için kürsüye yürüdü.
4. Sorunun Çözümü
Temel Kural: Türkçede çatı özelliği yalnızca yüklemi fiil (eylem) olan cümlelerde aranır. Yüklemi isim veya isim soylu olan cümlelerde çatı özelliği aranmaz.
- A Şıkkı: Yüklem “çıkardı” sözcüğüdür. “Çıkarmak” bir fiildir, çatı özelliği aranır.
- B Şıkkı: Yüklem “kuraklıktı” sözcüğüdür. “Kuraklık” bir isimdir ve ek fiil alarak yüklem olmuştur. İsim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz.
- C Şıkkı: Yüklem “yaslandı” sözcüğüdür. “Yaslanmak” bir fiildir, çatı özelliği aranır.
- D Şıkkı: Yüklem “yürüdü” sözcüğüdür. “Yürümek” bir fiildir, çatı özelliği aranır.
Sonuç olarak, yüklemi isim soylu olan B seçeneğinde çatı özelliği aranmaz.
Aşağıdaki cümlelerden hangisi özne-yüklem ilişkisi bakımından diğerlerinden farklıdır?
- Arkeologlar, kazı alanında bin yıllık bir testi buldu.
- Seyirciler, tiyatro oyununun sonunda oyuncuları ayakta alkışladı.
- Kütüphanedeki eski kitaplar, yıpranmaması için özenle kaplandı.
- Bahçıvan, ağaçların kuruyan dallarını budamak için makasını aldı.
5. Sorunun Çözümü
Özne-yüklem ilişkisine göre fiiller etken (işi yapan belli) ve edilgen (işi yapan belli değil) olarak ikiye ayrılır. Edilgen fiiller “-l” veya “-n” çatı eklerini alır.
- A Şıkkı: “Buldu” fiilini gerçekleştiren kimdir? Arkeologlar. İşi yapan bellidir (Etken).
- B Şıkkı: “Alkışladı” fiilini gerçekleştiren kimdir? Seyirciler. İşi yapan bellidir (Etken).
- C Şıkkı: “Kaplandı” fiilinde kitapları kaplayan kişi belli değildir. Kitaplar işi yapan değil, işten etkilenen varlıktır. Fiil “-n” eki almıştır (Edilgen).
- D Şıkkı: “Aldı” fiilini gerçekleştiren kimdir? Bahçıvan. İşi yapan bellidir (Etken).
A, B ve D seçenekleri etken çatılıyken, C seçeneği edilgen çatılıdır. Bu yüzden cevap C şıkkıdır.
Nesne alabilen (neyi, kimi sorularına cevap veren) fiillere geçişli fiil, nesne alamayan fiillere ise geçişsiz fiil denir.
Pratik Yöntem: Yüklemin başına “onu” kelimesini getirdiğimizde anlamlı oluyorsa fiil geçişli, anlamsız oluyorsa geçişsizdir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi geçişsiz bir fiildir?
- Ünlü yazar, son romanında köy hayatını anlatmış.
- Bahçıvan, uzayan çimleri makineyle biçti.
- Güneşin ilk ışıklarıyla dağdaki karlar eridi.
- Mimar, tarihi köprüyü aslına uygun restore etti.
6. Sorunun Çözümü
Temel Kural: Fiilin başına “onu” kelimesini getirdiğimizde anlamlı bir bütün oluşuyorsa fiil nesne alabiliyordur (geçişli), oluşmuyorsa nesne alamıyordur (geçişsiz).
- A Şıkkı: “Anlatmış” -> (Onu anlatmış? Evet, köy hayatını.) Nesne alabilir, geçişlidir.
- B Şıkkı: “Biçti” -> (Onu biçti? Evet, çimleri.) Nesne alabilir, geçişlidir.
- C Şıkkı: “Eridi” -> (Onu eridi? Hayır, mantıksız.) Nesne alamaz, geçişsizdir.
- D Şıkkı: “Restore etti” -> (Onu restore etti? Evet, köprüyü.) Nesne alabilir, geçişlidir.
Cevap C şıkkıdır.
Aşağıdaki cümlelerden hangisi nesne-yüklem ilişkisi (geçişlilik) yönünden diğerlerinden farklıdır?
- Küçük çocuk, parkta arkadaşlarıyla neşeyle koştu.
- Yorucu bir günün ardından erkenden uyudu.
- Misafirler, salondaki geniş koltuklara oturdu.
- Kardeşim, mutfaktaki bardağı yanlışlıkla kırdı.
7. Sorunun Çözümü
Fiiller nesne-yüklem ilişkisine göre geçişli (nesne alabilen) ve geçişsiz (nesne alamayan) olarak ikiye ayrılır. Bir fiilin başına “onu” kelimesini getirdiğimizde anlamlı oluyorsa geçişli, olmuyorsa geçişsizdir.
- A Şıkkı: “Koştu” fiilinin başına “onu” getiremeyiz (Onu koştu denmez). Nesne alamaz, geçişsizdir.
- B Şıkkı: “Uyudu” fiilinin başına “onu” getiremeyiz (Onu uyudu denmez). Nesne alamaz, geçişsizdir.
- C Şıkkı: “Oturdu” fiilinin başına “onu” getiremeyiz (Onu oturdu denmez). Nesne alamaz, geçişsizdir.
- D Şıkkı: “Kırdı” fiilinin başına “onu” getirebiliriz (Onu kırdı / Bardağı kırdı). Nesne alabildiği için geçişlidir.
Diğer üç seçenek geçişsizken, D seçeneği geçişli olduğu için farklıdır.
Kütüphane görevlisi, kolideki yeni kitapları raflara özenle dizdi.
Aşağıdaki cümlelerden hangisi çatı özelliği bakımından bu cümleyle özdeştir?
- Yorucu bir antrenmanın ardından sporcular erkenden uyudu.
- Usta ressam, fırçasındaki boyayı tuvale yavaşça sürdü.
- Okulun bahçesindeki kurumuş otlar belediye ekiplerince temizlendi.
- Sonbahar gelince parktaki ağaçların yaprakları sarardı.
8. Sorunun Çözümü
Temel Kural: Örnek cümleyi çatı bakımından inceleyip; özne-yüklem ilişkisine göre (etken/edilgen) ve nesne-yüklem ilişkisine göre (geçişli/geçişsiz) aynısını şıklarda aramalıyız.
Analiz: “Dizdi” fiilini incelediğimizde; işi yapan bellidir (Görevli → Etken) ve nesne alabilmektedir (Neyi dizdi? Kitapları → Geçişli).
- A Şıkkı: “Uyudu” fiili nesne alamaz (Onu uyudu denmez), dolayısıyla geçişsizdir.
- B Şıkkı: “Sürdü” fiili, işi yapanın belli olduğu (Ressam → Etken) ve nesne alabildiği (Neyi sürdü? Boyayı → Geçişli) bir fiildir. Örnek cümleyle özdeştir.
- C Şıkkı: “Temizlendi” fiilinde işi yapan (özne) belirsizdir veya başkası tarafından yapılma anlamı vardır (Edilgen). Örnek cümle etkendir.
- D Şıkkı: “Sarardı” fiili nesne alamaz (Onu sarardı denmez), dolayısıyla geçişsizdir.
Sonuç olarak, hem etken hem de geçişli olan fiil B seçeneğinde yer almaktadır.
Nesne alabilen, yani “Neyi?” veya “Kimi?” sorularına cevap verebilen fiillere geçişli fiil denir. Pratik olarak, yüklemin başına “onu” kelimesi getirildiğinde anlamlı oluyorsa fiil geçişlidir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi geçişli bir fiildir?
- Yorucu bir antrenmanın ardından erkenden uyudu.
- Sonbahar rüzgarları başlayınca ağaçların yaprakları sarardı.
- Sevimli kedi, sobanın yanındaki yumuşak mindere uzandı.
- Ünlü ressam, sergideki en beğenilen tablosunu dün sattı.
9. Sorunun Çözümü
Fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için yüklemin başına “Onu” kelimesini getiririz. Anlamlı oluyorsa fiil nesne alabilir (geçişli), olmuyorsa alamaz (geçişsiz).
- A Şıkkı: Yüklem “uyudu”. (Onu uyudu?) Anlamsızdır, nesne alamaz. Geçişsizdir.
- B Şıkkı: Yüklem “sarardı”. (Onu sarardı?) Anlamsızdır, nesne alamaz. Geçişsizdir.
- C Şıkkı: Yüklem “uzandı”. (Onu uzandı?) Anlamsızdır, nesne alamaz. Geçişsizdir.
- D Şıkkı: Yüklem “sattı”. (Onu sattı? / Neyi sattı? -> Tablosunu). Anlamlıdır ve cümlede nesne vardır. Geçişlidir.
Doğru cevap D şıkkıdır.
Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi edilgen çatılı bir fiildir?
- Toplantıda alınan yeni kararlar, tüm personele yazılı olarak bildirildi.
- Küçük kedi, korktuğu için bir arabanın altına saklandı.
- Yetenekli ressam, sergisindeki tabloları tek tek imzaladı.
- Öğrenciler, teneffüs zili çalar çalmaz bahçeye koştu.
10. Sorunun Çözümü
Temel Kural: Yüklemde “-l” veya “-n” eki bulunan ve işi yapanın (gerçek öznenin) belli olmadığı, öznenin yapılan işten etkilendiği (sözde özne) fiiller edilgen çatılıdır.
- A Şıkkı: “Bildirildi” fiilinde bildirme işini yapan belli değildir. “Alınan yeni kararlar” sözde öznedir. Fiil edilgendir.
- B Şıkkı: “Saklandı” fiilinde “-n” eki olsa da işi yapan bellidir (Küçük kedi). Kendi kendine yapma anlamı olduğu için dönüşlüdür (etken kabul edilir), edilgen değildir.
- C Şıkkı: “İmzaladı” fiilinde işi yapan bellidir (Yetenekli ressam). Fiil etkendir.
- D Şıkkı: “Koştu” fiilinde işi yapan bellidir (Öğrenciler). Fiil etkendir.
Cevap A şıkkıdır.
(I) Arkeologlar, kazı çalışmalarının üçüncü gününde antik bir vazo buldu. (II) Vazonun üzerindeki zarif desenler, güneşin etkisiyle zamanla solmuştu. (III) Toprağın derinliklerinde kalan diğer parçalar ise nemden dolayı çürümüştü. (IV) Ekip başkanı, çıkarılan bu değerli parçaları büyük bir titizlikle temizledi.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangilerinde yüklem, nesne-yüklem ilişkisine göre geçişsiz fiil değildir?
- I ve II
- I ve IV
- II ve III
- III ve IV
11. Sorunun Çözümü
Soruda bizden “geçişsiz fiil olmayan” yani nesne alabilen (geçişli) fiilleri bulmamız istenmektedir. Bir fiilin başına “onu” kelimesini getirdiğimizde anlamlı oluyorsa o fiil geçişlidir.
- (I) Cümle: “Buldu” fiilinin başına “onu” getirebiliriz (Onu buldu / Vazoyu buldu). Nesne almıştır, geçişlidir.
- (II) Cümle: “Solmuştu” fiilinin başına “onu” getiremeyiz (Onu solmuştu denmez). Nesne almaz, geçişsizdir.
- (III) Cümle: “Çürümüştü” fiilinin başına “onu” getiremeyiz (Onu çürümüştü denmez). Nesne almaz, geçişsizdir.
- (IV) Cümle: “Temizledi” fiilinin başına “onu” getirebiliriz (Onu temizledi / Parçaları temizledi). Nesne almıştır, geçişlidir.
Bu analize göre I ve IV numaralı cümleler geçişsiz değil, geçişlidir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem etken çatılı bir fiildir?
- Okuldaki tüm sıralar tatil boyunca onarıldı.
- Bu yörenin türküleri herkes tarafından sevilir.
- Emektar bahçıvan, kuruyan dalları özenle budadı.
- Toplantı için geniş ve ferah bir salon seçildi.
12. Sorunun Çözümü
Temel Kural: Etken çatılı fiillerde işi yapan gerçek bir özne vardır. Edilgen çatılı fiillerde ise işi yapan belli değildir, özne işten etkilenen varlıktır (sözde özne) ve yüklem “-l” veya “-n” çatı eklerini alır.
- A Şıkkı: “Onarıldı” fiili “-l” eki almıştır. Onaran belli değildir, iş başkası tarafından yapılmıştır. (Edilgen)
- B Şıkkı: “Sevilir” fiili “-il” eki almıştır. Sevenler belli değildir (başkaları tarafından sevilir). (Edilgen)
- C Şıkkı: “Budadı” fiilinde “-l” veya “-n” çatı eki yoktur. Budama işini yapan “emektar bahçıvan” bellidir ve gerçek öznedir. (Etken)
- D Şıkkı: “Seçildi” fiili “-il” eki almıştır. Seçen belli değildir. (Edilgen)
Sonuç olarak, işi yapanın açıkça belli olduğu C seçeneği etken çatılıdır.
Ez çerez
Gerçekten az da olsa zorlayıcıydı
Kesinlikle çözün!
Çok ama çok iyi bir site çok memnunum LGS için de çok iyi ⭐⭐⭐⭐⭐
Gerçekten konuyu pekiştirmek ve motive olmak için iyi bir tesr