Yüklemi edilgen çatılı olan cümlelerde işi yapan gerçek bir özne bulunmaz. Bu tür cümlelerde, yapılan işten etkilenen varlık (nesne), özne görevini üstlenir. İşte, eylemi gerçekleştiren değil de eylemden etkilenen bu özne türüne sözde özne denir. Örneğin; “Polis, caddeyi trafiğe kapattı.” cümlesinde “polis” işi yapan gerçek öznedir. Ancak “Cadde, trafiğe kapatıldı.” cümlesinde kapatma işini yapan belli değildir; işten etkilenen “cadde” sözcüğü özne (sözde özne) olmuştur.
Bu açıklamaya göre aşağıdakilerin hangisinde “sözde özne” kullanılmıştır?
- Minik serçe, açık duran pencereden içeriye süzüldü.
- Kütüphanedeki eski kitaplar, türlerine göre raflara dizildi.
- Öğrenciler, teneffüs zili çalar çalmaz bahçeye koştu.
- Kardeşim, kendisine hediye edilen saati görünce çok sevindi.
1. Sorunun Çözümü
Bu soruda bizden, işi yapanın belli olmadığı ve nesnenin özne görevini üstlendiği (edilgen çatılı) cümleyi bulmamız istenmektedir.
- A Şıkkı: “Süzüldü” eylemini yapan bellidir (minik serçe). Özne işi kendisi yaptığı için gerçek öznedir.
- B Şıkkı: “Dizildi” eylemini gerçekleştiren (kitapları dizen) cümlede belli değildir. “Eski kitaplar” işi yapan değil, işten etkilenen varlıktır ve özne görevindedir. Dolayısıyla burada sözde özne vardır.
- C Şıkkı: “Koştu” eylemini yapan bellidir (öğrenciler). İşi yapan belli olduğu için gerçek öznedir.
- D Şıkkı: “Sevindi” eylemini yapan bellidir (kardeşim). Özne işi kendisi yapmış ve etkilenmiştir, gerçek öznedir.
Sonuç olarak, işi yapanın belli olmadığı ve sözde öznenin bulunduğu seçenek B şıkkıdır.
Etken çatılı fiillerde işi yapan “gerçek özne” belliyken, edilgen çatılı fiillerde işi yapan belli değildir; işten etkilenen varlık “sözde özne” görevindedir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde işi yapan belli değildir?
- Astronot, kapsülün penceresinden uzak yıldızları izledi.
- Yer ekibi, uydunun yörüngesini saniyeler içinde hesapladı.
- Mars yüzeyinden toplanan kayaç örnekleri titizlikle incelendi.
- Başmühendis, fırlatma öncesi son sistemsel kontrolleri tamamladı.
2. Sorunun Çözümü
Fiil çatılarında özne-yüklem ilişkisine bakılır. Yüklemde “-l” veya “-n” eki varsa ve eylemi yapan kişi belirsizse fiil edilgen çatılıdır.
- A Şıkkı: “İzledi” eylemini yapan bellidir (Astronot). Fiil etkendir.
- B Şıkkı: “Hesapladı” eylemini yapan bellidir (Yer ekibi). Fiil etkendir.
- C Şıkkı: “İncelendi” eylemini yapan (kimin incelediği) cümlede belirtilmemiştir. Kayaç örnekleri işi yapan değil, işten etkilenendir. Fiil edilgen çatılıdır.
- D Şıkkı: “Tamamladı” eylemini yapan bellidir (Başmühendis). Fiil etkendir.
İşi yapanın belli olmadığı tek seçenek C şıkkıdır.
Güneş dağların ardından yavaşça yükseldi(I), Papatyalar kırlarda gülen yüzünü gösterdi(II). Çocuklar neşeyle bahçede oynadı(III), Köydeki eski evler özenle boyandı(IV).
Bu dizelerde numaralanmış fiillerden hangisi özne-yüklem ilişkisi bakımından diğerlerinden farklıdır?
- I.
- II.
- III.
- IV.
3. Sorunun Çözümü
Fiiller özne-yüklem ilişkisine göre etken (işi yapanın belli olduğu) ve edilgen (işi yapanın belli olmadığı, sözde öznenin bulunduğu) olarak incelenir. Edilgen fiiller “-l” veya “-n” çatı eklerini alır.
- A Şıkkı (I. yükseldi): “Güneş” öznesi eylemi kendisi gerçekleştirmiştir. Fiil etkendir.
- B Şıkkı (II. gösterdi): “Papatyalar” öznesi eylemi kendisi yapar. Fiil etkendir.
- C Şıkkı (III. oynadı): “Çocuklar” öznesi eylemi doğrudan kendisi yapar. Fiil etkendir.
- D Şıkkı (IV. boyandı): “Evler” öznesi boyama işini yapmaz, başkası tarafından boyanır. “-n” eki almış olan bu fiil edilgendir.
Diğer üç fiil etken iken, IV numaralı fiil edilgen olduğu için doğru cevap D şıkkıdır.
Aşağıdakilerin hangisinde yüklem geçişli olduğu hâlde cümlede nesneye yer verilmemiştir?
- Pencerenin önündeki koltuğa oturup saatlerce izledi.
- Kardeşim, elindeki renkli balonları gökyüzüne bıraktı.
- Usta yazar, son kitabını okurları için imzaladı.
- Annem, akşam yemeği için lezzetli bir çorba pişirdi.
4. Sorunun Çözümü
Cümlede nesne bulunmasa bile, başına “onu” kelimesi getirilebilen fiiller geçişlidir. Soru bizden, geçişli olduğu halde cümlede nesne kullanılmayan seçeneği bulmamızı istemektedir.
- A Şıkkı: “İzledi” fiili geçişlidir (Onu izledi). Ancak cümlede neyi izlediği (sokağı, çocukları vb.) belirtilmemiş, yani nesne kullanılmamıştır.
- B Şıkkı: “Bıraktı” fiili geçişlidir ve cümlede “elindeki renkli balonları” nesnesi kullanılmıştır.
- C Şıkkı: “İmzaladı” fiili geçişlidir ve cümlede “son kitabını” nesnesi kullanılmıştır.
- D Şıkkı: “Pişirdi” fiili geçişlidir ve cümlede “lezzetli bir çorba” nesnesi kullanılmıştır.
Yüklemi geçişli olduğu hâlde nesne barındırmayan tek cümle A seçeneğidir.
Nesne alabilen fiillere geçişli fiil, nesne alamayan fiillere ise geçişsiz fiil denir. Bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için fiilin başına “onu” sözcüğünü getirebiliriz. Eğer fiil bu sözcükle anlamlı bir bütün oluşturuyorsa geçişli, oluşturmuyorsa geçişsizdir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişsiz bir fiildir?
- Usta yazar, son kitabında çocukluk anılarını anlatıyor.
- Fırtına çıkınca balıkçılar teknelerini limana çektiler.
- Bahçıvan, kuruyan dalları sabah erkenden budadı.
- Yorgunluktan koltuktaki gazetesini okurken uyumuş.
5. Sorunun Çözümü
Nesne alabilen (başına “onu” getirilebilen) fiiller geçişli, alamayanlar ise geçişsizdir.
- A Şıkkı: “Anlatıyor” fiili nesne almıştır (çocukluk anılarını). “Onu anlatıyor” diyebildiğimiz için geçişlidir.
- B Şıkkı: “Çektiler” fiili nesne almıştır (teknelerini). “Onu çektiler” diyebildiğimiz için geçişlidir.
- C Şıkkı: “Budadı” fiili nesne almıştır (kuruyan dalları). “Onu budadı” diyebildiğimiz için geçişlidir.
- D Şıkkı: “Uyumuş” fiili nesne alamaz. “Onu uyumuş” ifadesi anlamsızdır. Bu nedenle fiil geçişsizdir.
Cevap anahtarına göre “uyumuş” fiili nesne kabul etmediği için doğru cevap D şıkkıdır.
Kuşlar uzak diyarlara uçarlar(I), gökyüzünde süzülürler. Bulutların arasından süzülüp berrak suları izlerler(II). Yorulunca bir ağaç dalına konarlar(III), Güneş batarken sessizce uyurlar(IV).
Bu dizelerde numaralanmış fiillerden hangisi nesne-yüklem ilişkisi bakımından diğerlerinden farklıdır?
- I.
- II.
- III.
- IV.
6. Sorunun Çözümü
Nesne-yüklem ilişkisinde fiilin başına “onu” zamiri getirilerek anlamlı olup olmadığına bakılır. Anlamlıysa geçişli, anlamsızsa geçişsizdir.
- A Şıkkı: “Uçarlar” fiili nesne alamaz (Onu uçarlar denmez), bu nedenle geçişsizdir.
- B Şıkkı: “İzlerler” fiili nesne alabilir (Onu/Suları izlerler), bu nedenle geçişlidir.
- C Şıkkı: “Konarlar” fiili nesne alamaz (Onu konarlar denmez), bu nedenle geçişsizdir.
- D Şıkkı: “Uyurlar” fiili nesne alamaz (Onu uyurlar denmez), bu nedenle geçişsizdir.
Numaralanmış fiillerden sadece II numaralı fiil nesne alabildiği için diğerlerinden farklıdır. Doğru cevap B şıkkıdır.
Eylemi gerçekleştiren varlığın cümlede açıkça belirtildiği veya gizli özne olarak bulunduğu fiillere etken fiil denir. İşi yapanın belli olmadığı, nesne konumundaki varlığın özne görevini üstlendiği fiillere ise edilgen fiil denir. Edilgen çatılı cümlelerde özne, sözde özne adını alır.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde gerçek özne yoktur?
- Işıl ışıl yanan fenerler karanlık sokakları aydınlatıyordu.
- Rüzgârın şiddetiyle kurumuş yapraklar havada uçuşuyordu.
- Yaşlı adam, parktaki bankta oturup kuşları izledi.
- Bahçedeki kurumuş dallar hafta sonu dikkatle budandı.
7. Sorunun Çözümü
Etken fiillerde işi yapan (gerçek özne) bellidir; edilgen fiillerde ise iş başkası tarafından yapılır ve özne sözde öznedir.
- A Şıkkı: “Aydınlatıyordu” fiilini yapan “fenerler”dir. Özne işi bizzat yaptığı için gerçek öznedir.
- B Şıkkı: “Uçuşuyordu” fiilini yapan “yapraklar”dır. Özne işi bizzat gerçekleştirdiği için gerçek öznedir.
- C Şıkkı: “İzledi” fiilini yapan “Yaşlı adam”dır. Özne cümlenin içinde açıkça belirtilmiştir ve gerçek öznedir.
- D Şıkkı: “Budandı” fiili -n edilgenlik ekini almıştır. Dalları budayan kişi belli değildir; “dallar” işten etkilenen sözde öznedir.
D seçeneğinde fiil edilgen çatılı olduğu için cümlede gerçek özne bulunmamaktadır.
Dosyayı – – – -.
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki fiillerden hangisi getirilirse cümlenin nesne-yüklem ilişkisi diğerlerinden farklı olur?
- inceledi
- unuttu
- bakındı
- bitirdi
8. Sorunun Çözümü
Fiiller nesne alıp alamamalarına göre geçişli ve geçişsiz olarak ikiye ayrılır. Yükleme “Neyi?” veya “Kimi?” soruları sorulduğunda cevap alınabiliyorsa fiil geçişlidir.
- A Şıkkı: “İnceledi” fiili “Neyi?” sorusuna cevap verir (Dosyayı inceledi), bu nedenle geçişlidir.
- B Şıkkı: “Unuttu” fiili “Neyi?” sorusuna cevap verir (Dosyayı unuttu), bu nedenle geçişlidir.
- C Şıkkı: “Bakındı” fiili nesne alamaz (Onu bakındı denmez), bu nedenle geçişsizdir. “Dosyayı” sözcüğü bu fiille mantıklı bir nesne-yüklem ilişkisi kuramaz.
- D Şıkkı: “Bitirdi” fiili “Neyi?” sorusuna cevap verir (Dosyayı bitirdi), bu nedenle geçişlidir.
A, B ve D seçeneklerindeki fiiller geçişli iken, C seçeneğindeki fiil geçişsiz olduğu için çatı özelliği bakımından farklıdır.
Bu sebeple doğru cevap C şıkkıdır.
Bir fiilin öznesine göre etken olabilmesi için işi yapanın gerçek bir özne olması; nesnesine göre geçişli olabilmesi için ise nesne alabilmesi (başına “onu” getirilebilmesi) gerekir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem hem etken hem de geçişli bir fiildir?
- Sert rüzgâr, bahçedeki kurumuş yaprakları bir kenara savurdu.
- Küçük çocuk, yorulunca ağacın gölgesinde biraz dinlendi.
- Okulun bahçesi hafta sonu yapılacak tören için süslendi.
- Aniden bastıran yağmurdan kaçan yayalar saçak altına sığındı.
9. Sorunun Çözümü
Fiilin hem gerçek öznesinin olması (etken) hem de nesne alabilmesi (geçişli) gerekmektedir.
- A Şıkkı: “Savurdu” fiilini yapan “sert rüzgâr”dır (gerçek özne/etken). “Neyi savurdu?” sorusuna “yaprakları” cevabı alınır (nesne/geçişli).
- B Şıkkı: “Dinlendi” fiili etkendir ancak nesne alamaz. “Onu dinlendi” denilemediği için geçişsizdir.
- C Şıkkı: “Süslendi” fiilinde işi yapan belli değildir. Fiil “n” eki almıştır ve sözde özne olduğu için edilgendir.
- D Şıkkı: “Sığındı” fiili etkendir ancak nesne alamaz. “Onu sığındı” ifadesi anlamsız olduğu için geçişsizdir.
Hem gerçek öznesi bulunan hem de nesne alabilen “savurdu” fiilinin yer aldığı A şıkkı doğru cevaptır.
Nesne-yüklem ilişkisine göre fiiller “geçişli” ve “geçişsiz” olarak ikiye ayrılır. Geçişsiz fiiller, eylemden etkilenen bir nesneye sahip olamadıkları için cümlede asla nesne alamazlar.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisi nesne-yüklem ilişkisi bakımından kesinlikle nesne alamaz?
- Genç ressam, sergisindeki en değerli tabloyu az önce sattı.
- Fırtına çıkınca limandaki gemileri halatlarla sıkıca bağlamışlar.
- Yorgun yolcu, ağacın gölgesine uzanıp bir süre dinlendi.
- Mimar, yeni projesinin detaylarını sabaha kadar çizmiş.
10. Sorunun Çözümü
Bir fiilin nesne alıp alamayacağını anlamak için yükleme “neyi, kimi” soruları sorulur veya yüklemin başına “onu” kelimesi getirilir. Uygun olmuyorsa fiil geçişsizdir.
- A Şıkkı: “Sattı” fiili nesne alabilir (Onu sattı / Tabloyu sattı). Fiil geçişlidir.
- B Şıkkı: “Bağlamışlar” fiili nesne alabilir (Onu bağlamışlar / Gemileri bağlamışlar). Fiil geçişlidir.
- C Şıkkı: “Dinlendi” fiili nesne alamaz. “Onu dinlendi” veya “Neyi dinlendi?” soruları anlamsızdır. Fiil çatısı gereği geçişsizdir.
- D Şıkkı: “Çizmiş” fiili nesne alabilir (Onu çizmiş / Detayları çizmiş). Fiil geçişlidir.
Analiz sonucunda “dinlendi” fiili nesne alamayacak yapıda olduğu için doğru cevap C şıkkıdır.
Nesne alabilen fiillere geçişli fiil, nesne alamayan fiillere ise geçişsiz fiil denir. Bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için yükleme “neyi, kimi” soruları sorulur veya fiilin başına “onu” kelimesi getirilir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerden hangisi nesne-yüklem ilişkisi bakımından diğerlerinden farklıdır?
- Kütüphaneden aldığı kitabı iki gün içinde bitirdi.
- Fırtına çıkınca limandaki gemileri hemen uzaklaştırdılar.
- Yol kenarında bulduğu yaralı kediyi eve götürdü.
- Küçük çocuk, annesinin anlattığı masallara çok güldü.
11. Sorunun Çözümü
Fiillerin nesne alıp alamama durumuna bakılmalıdır. “Onu” kelimesini kabul edenler geçişli, etmeyenler geçişsizdir.
- A Şıkkı: “Bitirdi” fiili nesne alabilir (Onu bitirdi / kitabı bitirdi), bu yüzden geçişlidir.
- B Şıkkı: “Uzaklaştırdılar” fiili nesne alabilir (Onu uzaklaştırdılar / gemileri uzaklaştırdılar), bu yüzden geçişlidir.
- C Şıkkı: “Götürdü” fiili nesne alabilir (Onu götürdü / kediyi götürdü), bu yüzden geçişlidir.
- D Şıkkı: “Güldü” fiili nesne alamaz (Onu güldü denilemez), bu yüzden geçişsizdir.
D seçeneğindeki fiil nesne alamadığı için diğerlerinden farklı olarak geçişsiz çatılıdır.
I. Bayram hazırlıkları için bütün sokaklar süslendi. II. Genç ressam, sergisi için yeni tablolar hazırlıyor. III. Kuşlar, gökyüzünde özgürce kanat çırpıyordu. IV. Şehrin en büyük kütüphanesi dün törenle açıldı.
Yukarıdaki numaralanmış cümlelerin hangilerinde eylemi yapan gerçek bir özne yoktur (Edilgen çatılıdır)?
- I ve II.
- I ve IV.
- II ve III.
- III ve IV.
12. Sorunun Çözümü
Eylemi yapanın belli olmadığı, nesnenin özne görevini üstlendiği fiillere edilgen çatılı fiiller denir. Bu fiiller genellikle “-l” veya “-n” çatı eklerini alır.
- I. Cümle: “Süslendi” eylemini kimin yaptığı belli değildir, sokaklar kendi kendini süsleyemez. Bu cümle edilgendir.
- II. Cümle: “Hazırlıyor” eylemini yapan “genç ressam”dır. Özne bellidir, bu cümle etkendir.
- III. Cümle: “Kanat çırpıyordu” eylemini yapan “kuşlar”dır. Özne bellidir, bu cümle etkendir.
- IV. Cümle: “Açıldı” eylemini kimin gerçekleştirdiği (kütüphaneyi kimin açtığı) belli değildir. Bu cümle edilgendir.
I ve IV numaralı cümlelerde işi yapan belli olmadığı için bu cümleler edilgen çatılıdır.
Bu sebeple doğru cevap B şıkkıdır.