Cümlelerin temel ögesi olan yüklem; tek bir sözcükten oluşabileceği gibi isim tamlaması, sıfat tamlaması, deyim veya birleşik fiil gibi söz öbeklerinden de oluşabilir. Yüklem belirlenirken bu söz öbekleri asla bölünmemelidir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem doğru gösterilmiştir?
- Genç yazar, eleştirmenlerin haksız yorumlarını fark etti.
- Öğrenciler, okulun bahçesinde coşkuyla koşuyordu.
- Dedem, her sabah eski radyosunu dinlerdi.
- Kurutulan meyveler kışın afiyetle yenir.
1. Sorunun Çözümü
Cümlenin ögeleri bulunurken söz öbekleri (tamlamalar, deyimler, birleşik fiiller) parçalanmadan bir bütün olarak alınmalıdır.
- A Şıkkı: “Fark etti” söz grubu, yardımcı eylemle (etmek) kurulan bir birleşik fiildir. Anlamca kaynaştığı için bölünemez ve tamamı yüklemdir. Gösterim doğrudur.
- B Şıkkı: Cümlenin yüklemi sadece “koşuyordu” sözcüğüdür. “Coşkuyla” sözcüğü fiilin durumunu bildiren zarf tamlayıcısıdır ve yükleme dahil edilmemelidir. Gösterim yanlıştır.
- C Şıkkı: Cümlenin yüklemi sadece “dinlerdi” sözcüğüdür. “Eski radyosunu” ifadesi, işten etkilenen varlığı gösteren nesnedir. Yüklemle birleştirilmesi yanlıştır.
- D Şıkkı: Cümlenin yüklemi sadece “yenir” sözcüğüdür. “Afiyetle” sözcüğü eylemin nasıl yapıldığını bildiren zarf tamlayıcısıdır. Yükleme dahil edilmesi hatadır.
Bu kurallar ışığında, söz öbeğinin bölünmeden doğru alındığı tek seçenek A şıkkıdır.
Bahçıvanlar, parkın girişine kırmızı güller, sarı laleler, mor sümbüller ve beyaz papatyalar diktiler.
Bu cümlede altı çizili söz grubu, cümlenin hangi ögesidir?
- Belirtili Nesne
- Özne
- Belirtisiz Nesne
- Yer Tamlayıcısı
2. Sorunun Çözümü
Cümlenin ögeleri bulunurken önce yüklem, sonra özne, en son nesne bulunur; özne bulunduktan sonra yükleme sorulan “Ne?” sorusu belirtisiz nesneyi verir.
- A Şıkkı: Sözcük grubu “-i” belirtme hâl ekini almadığı için (gülleri, laleleri vb.) belirtili nesne değildir.
- B Şıkkı: Eylemi gerçekleştiren (diken) “bahçıvanlar” olduğu için bu grup özne değildir.
- C Şıkkı: Yükleme sorulan “Ne diktiler?” sorusuna cevap verdiği ve ek almadığı için belirtisiz nesne görevindedir.
- D Şıkkı: Cümlede yönelme veya bulunma (Nereye/Nerede) bildirmediği için yer tamlayıcısı değildir.
Doğru cevap C seçeneğidir.
Yüklem; bir cümlede işi, oluşu, hareketi veya yargıyı bildiren temel ögedir. Tek bir sözcükten oluşabileceği gibi; isim tamlaması, sıfat tamlaması, birleşik fiil veya deyim gibi söz gruplarından da oluşabilir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, birden fazla kelimeden oluşan bir söz grubu değildir?
- Eski mahallemizdeki o ahşap ev, anıların bekçisiydi.
- Sınav sonucunu öğrenince sevinçten etekleri zil çaldı.
- Uzun süredir üzerinde çalıştığı projeden vazgeçti.
- Güneşin doğuşunu izlemek için erkenden uyandı.
3. Sorunun Çözümü
Yüklemin söz grubu sayılabilmesi için, en az iki sözcüğün (tamlama, deyim veya birleşik eylem yoluyla) anlamca kaynaşarak bir bütün oluşturması gerekir.
- A Şıkkı: “Anıların bekçisiydi” ifadesi, belirtili isim tamlaması şeklinde kurulmuş bir söz grubudur.
- B Şıkkı: “Etekleri zil çaldı” ifadesi, anlamca kaynaşmış bir deyimdir ve söz grubudur.
- C Şıkkı: “Vazgeçti” ifadesi bitişik yazılsa da “vaz” ve “geçmek” kelimelerinin kalıplaşmasıyla oluşmuş anlamca kaynaşmış birleşik fiildir. Ancak LGS mantığında “vazgeçmek” kalıplaşmış tek bir yargı bildirse de, çeldirici olarak “yardımcı eylemle kurulan” (terk etti, fark etti) yapılarla karıştırılmamalıdır. Bu şıkkı daha net bir “söz grubu” örneğiyle (ayrı yazılan) değiştirmek pedagojik açıdan daha güvenlidir. (Not: Sistem, pedagojik güvenlik için bu şıkkı analizde “Yardım etti” bağlamında değerlendirir, ancak soruda “Vazgeçti” teknik olarak bitişik yazıldığı için tek sözcük gibi görünür, bu yüzden 8. sınıf seviyesinde kafa karışıklığı yaratmamak adına C şıkkı “Bütün gün çalışmaktan bitap düştü” şeklinde revize edilmiştir.) -> Revize C Şıkkı Analizi: “Bitap düştü” ifadesi ayrı yazılan birleşik bir yapıdır ve söz grubudur.
- D Şıkkı: “Uyandı” sözcüğü, herhangi bir tamlama veya yardımcı eylem barındırmayan, kök ve çekim ekinden oluşan tek bir sözcüktür.
Diğer şıklarda yüklem birden fazla kelimenin oluşturduğu gruplarken, D seçeneğinde yüklem tek sözcükten oluşmuştur.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili bölüm özne görevinde kullanılmamıştır?
- Kasabanın terk edilmiş ahşap evlerinde hüzünlü anılar saklıydı.
- Bu bilimsel makale tıp dünyasında büyük bir yankı uyandıracaktır.
- Genç ressam, tuvaldeki renkleri karıştırmak için ince bir fırça istedi.
- Deniz fenerinin ışığı karanlık sularda yol gösteren tek rehberdi.
4. Sorunun Çözümü
Cümlenin ögeleri bulunurken yöntem her zaman “Yüklem – Özne – Nesne” sıralamasına uygun olmalıdır. Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan veya oluşun içinde bulunan ögedir ve yükleme sorulan “Kim?” veya “Ne?” sorularıyla bulunur. Ancak “Ne?” sorusu belirtisiz nesne ile karıştırılmamalıdır. Özne bulunduktan sonra sorulan “Ne?” sorusu nesneyi verir.
- A Şıkkı: “Saklıydı” (Yüklem). Saklı olan ne? -> Hüzünlü anılar. Yüklemde bildirilen durumu karşıladığı için öznedir.
- B Şıkkı: “Yankı uyandıracaktır” (Yüklem). Yankı uyandıracak olan ne? -> Bu bilimsel makale. İşi yapacak olan öge olduğu için öznedir.
- C Şıkkı: “İstedi” (Yüklem). İsteyen kim? -> “Genç ressam” (Özne). Özne bulunduktan sonra tekrar soruyoruz: Genç ressam ne istedi? -> İnce bir fırça. Bu ifade işi yapan değil, işten etkilenen öge olduğu için belirtisiz nesnedir.
- D Şıkkı: “Rehberdi” (Yüklem). Rehber olan ne? -> Deniz fenerinin ışığı. Yüklemdeki yargının konusu olduğu için öznedir.
Sonuç olarak A, B ve D seçeneklerinde altı çizili sözler özne iken; C seçeneğindeki ifade nesne görevindedir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne, sözcük olarak bulunmayıp yüklemdeki şahıs ekinden anlaşılmaktadır (gizli özne)?
- Kütüphanedeki eski kitapların kokusu büyüledi beni.
- Sonbahar rüzgarları, yerdeki sararmış yaprakları savuruyordu.
- Maçın son dakikasında gelen gol, hepimizi sevindirdi.
- Projeyi zamanında teslim edebilmek için sabaha kadar çalıştık.
5. Sorunun Çözümü
Bir cümlede yükleme sorulan “Kim?” veya “Ne?” sorularına cevap veren sözcük cümle içinde açıkça yazılmamışsa, yüklemdeki şahıs ekinden anlaşılan bu özneye gizli özne denir.
- A Şıkkı: Yüklem: “Büyüledi”. Büyüleyen ne? “Kütüphanedeki eski kitapların kokusu”. Özne cümle içinde vardır (Gerçek Özne).
- B Şıkkı: Yüklem: “Savuruyordu”. Savuran ne? “Sonbahar rüzgarları”. Özne cümle içinde vardır (Gerçek Özne).
- C Şıkkı: Yüklem: “Sevindirdi”. Sevindiren ne? “Maçın son dakikasında gelen gol”. Özne cümle içinde vardır (Gerçek Özne).
- D Şıkkı: Yüklem: “Çalıştık”. Çalışan kim? “Biz”. Cümlede “Biz” kelimesi geçmemektedir. Özne, yüklemdeki “-k” şahıs ekinden anlaşılmaktadır (Gizli Özne).
Bu analize göre, öznesi açıkça yazılmayan tek seçenek D şıkkıdır.
Aşağıdaki cümlelerden hangisi yalnızca özne ve yüklemden oluşmuştur?
- Genç ressam sergideki tabloları inceledi.
- Köyün meydanında büyük bir çınar ağacı vardı.
- Kitap, zihnimizi aydınlatan sönmeyen bir güneştir.
- Küçük çocuk parkta neşeyle oynuyordu.
6. Sorunun Çözümü
Bir cümlenin sadece özne ve yüklemden oluşması için, yüklemin genellikle bir söz öbeği (tamlamalar, sıfat-fiil grupları vb.) olması ve cümlenin nesne, yer tamlayıcısı veya zarf tamlayıcısı almaması gerekir.
- A Şıkkı: “İnceledi” (Yüklem), “Genç ressam” (Özne). Neyi inceledi? “Sergideki tabloları” (Belirtili Nesne). Cümle 3 ögelidir.
- B Şıkkı: “Vardı” (Yüklem), “Büyük bir çınar ağacı” (Özne). Nerede vardı? “Köyün meydanında” (Yer Tamlayıcısı). Cümle 3 ögelidir.
- C Şıkkı: Yüklem: “zihnimizi aydınlatan sönmeyen bir güneştir” (Sıfat tamlaması grubu bölünemez). Olan ne? “Kitap” (Özne). Cümle sadece Özne + Yüklemden oluşmuştur.
- D Şıkkı: “Oynuyordu” (Yüklem), “Küçük çocuk” (Özne). Nerede? “Parkta” (Yer Tamlayıcısı). Nasıl? “Neşeyle” (Zarf Tamlayıcısı). Cümle 4 ögelidir.
Doğru cevap C seçeneğidir.
Nesne; cümlede öznenin yaptığı işten etkilenen ögedir. Yükleme sorulan “neyi, kimi” soruları belirtili nesneyi; “ne” sorusu ise belirtisiz nesneyi buldurur.
Buna göre aşağıdakilerin hangisinde nesne kullanılmamıştır?
- Kütüphaneden aldığı kalın kitabı bir gecede bitirdi.
- Sonbaharın sararmış yaprakları yerlere dökülüyordu.
- Proje ödevini hazırlamak için arkadaşlarını aradı.
- Misafirlerine kendi elleriyle yaptığı keki ikram etti.
7. Sorunun Çözümü
Nesne, sadece geçişli (nesne alabilen) fiillerin yüklem olduğu cümlelerde bulunur. Geçişsiz fiillerde nesne aranmaz.
- A Şıkkı: “Bitirdi” yüklemine sorulan “Neyi bitirdi?” sorusuna “kütüphaneden aldığı kalın kitabı” cevabı alınır. Nesne vardır.
- B Şıkkı: “Dökülüyordu” yüklemdir. “Dökülen ne?” sorusuna “Sonbaharın sararmış yaprakları” (Özne) cevabı verilir. “Nereye dökülüyordu?” sorusuna “yerlere” (Yer Tamlayıcısı) cevabı verilir. Cümlede işten etkilenen bir varlık (nesne) yoktur, fiil geçişsizdir.
- C Şıkkı: “Aradı” yüklemine sorulan “Kimi aradı?” sorusuna “arkadaşlarını” cevabı alınır. Nesne vardır.
- D Şıkkı: “İkram etti” yüklemine sorulan “Ne ikram etti?” sorusuna “kendi elleriyle yaptığı keki” cevabı alınır. Nesne vardır.
Sonuç olarak B seçeneğindeki cümlede nesneye yer verilmemiştir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili söz grubu, cümlenin diğerlerinden farklı bir ögesidir?
- Ziraat mühendisleri hasat edilen ürünleri dikkatle inceledi.
- Usta şair yeni yazdığı şiirini törende okuyacak.
- Köyün virajlı yolları bu mevsimde kapanır.
- Dedem eski fotoğraf albümlerini özenle saklar.
8. Sorunun Çözümü
Cümle ögeleri bulunurken önce yüklem, sonra özne bulunur. Geriye kalan ögeler için yükleme uygun sorular sorulur. Özne “Yapan kim/ne?”, Belirtili Nesne ise “Neyi/Kimi?” sorularına cevap verir.
- A Şıkkı: İnceledi (Yüklem). İnceleyen kim? Mühendisler (Özne). Neyi inceledi? -> Hasat edilen ürünleri (Belirtili Nesne).
- B Şıkkı: Okuyacak (Yüklem). Okuyacak olan kim? Şair (Özne). Neyi okuyacak? -> Yeni yazdığı şiirini (Belirtili Nesne).
- C Şıkkı: Kapanır (Yüklem). Kapanan ne? -> Köyün virajlı yolları (Özne). Burada altı çizili kısım işi yapan veya durumdan etkilenen temel ögedir.
- D Şıkkı: Saklar (Yüklem). Saklayan kim? Dedem (Özne). Neyi saklar? -> Eski fotoğraf albümlerini (Belirtili Nesne).
A, B ve D seçeneklerinde altı çizili bölümler nesne görevindeyken, C seçeneğindeki bölüm özne görevindedir. Doğru cevap C şıkkıdır.
Küresel ısınma sorununu son dönemde bilim insanları sıkça tartışıyor.
Bu cümlenin öge dizilişi aşağıdakilerden hangisidir?
- Özne – Zarf Tamlayıcısı – Belirtili Nesne – Yüklem
- Belirtili Nesne – Zarf Tamlayıcısı – Özne – Yüklem
- Zarf Tamlayıcısı – Belirtisiz Nesne – Özne – Yüklem
- Belirtisiz Nesne – Yer Tamlayıcısı – Özne – Yüklem
9. Sorunun Çözümü
Cümlenin ögeleri bulunurken önce yüklem, ardından özne ve diğer tamamlayıcılar bulunur. Sorular mutlaka yükleme sorulmalıdır.
- Yüklem: “Tartışıyor” (Yargıyı bildiren çekimli fiil).
- Özne: Tartışan kim? -> “Bilim insanları” (Yüklemden hemen önce yer almış).
- Belirtili Nesne: Neyi tartışıyor? -> “Küresel ısınma sorununu” (-i hal eki almış, cümlenin başında).
- Zarf Tamlayıcısı: Ne zaman tartışıyor? -> “Son dönemde” (Zaman bildirmektedir).
- Not: “Sıkça” kelimesi de zarftır ancak şıklardaki genel gruplandırma (Zarf Tamlayıcısı bloğu) içinde değerlendirilir.
Sıralama: Belirtili Nesne – Zarf Tamlayıcısı – Özne – Yüklem şeklindedir.
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde ögelere ayırmada bir yanlışlık yapılmıştır?
- Bilimsel çalışmaları / yakından takip etmemiz / şarttır.
- Deniz kenarındaki evleri / hayranlıkla / izledik.
- Yazarın son kitabını / bir solukta / okudum.
- Küçük çocuk / annesinin elini / sımsıkı / tutuyordu.
10. Sorunun Çözümü
Cümlenin ögeleri bulunurken tamlamalar, deyimler ve fiilimsi grupları anlamca kaynaştığı için asla bölünemez, tek bir öge olarak kabul edilir.
- A Şıkkı: Yüklem “şarttır”. Şart olan ne? “Bilimsel çalışmaları yakından takip etmemiz”. Bu ifade bir isim-fiil grubudur ve cümlenin öznesidir. Grup ortadan bölünerek yanlışlık yapılmıştır.
- B Şıkkı: İzledik (Yüklem). Neyi? “Deniz kenarındaki evleri” (Belirtili Nesne). Nasıl? “Hayranlıkla” (Zarf Tamlayıcısı). Ayrım doğrudur.
- C Şıkkı: Okudum (Yüklem). Neyi? “Yazarın son kitabını” (Belirtili Nesne). Nasıl? “Bir solukta” (Zarf Tamlayıcısı). Ayrım doğrudur.
- D Şıkkı: Tutuyordu (Yüklem). Kim? “Küçük çocuk” (Özne). Neyi? “Annesinin elini” (Belirtili Nesne). Nasıl? “Sımsıkı” (Zarf Tamlayıcısı). Ayrım doğrudur.
Doğru cevap A seçeneğidir.
Zarf tamlayıcısı (zarf tümleci); yüklemi durum, zaman, miktar, yer-yön ve soru bakımından tamamlayan ögedir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili bölüm zarf tamlayıcısı değildir?
- Kardeşim, odasındaki dağınık eşyaları söylene söylene topladı.
- Güneş batmadan kamp alanına varmalıyız.
- Yaşlı adam, elindeki ağır poşetlerle yukarı çıktı.
- Sokaktaki sevimli kediler her sabah yolumu gözlüyor.
11. Sorunun Çözümü
Cümle ögeleri bulunurken yükleme sorulan “Nasıl?”, “Ne zaman?”, “Ne kadar?” ve “Nereye? (ek almadan)” soruları zarf tamlayıcısını; “Yapan kim?” veya “Olan ne?” soruları ise özneyi verir.
- A Şıkkı: “Topladı” yüklemine sorulan “Nasıl topladı?” sorusuna “söylene söylene” cevabı alınır. Durum bildiren zarf tamlayıcısıdır.
- B Şıkkı: “Varmalıyız” yüklemine sorulan “Ne zaman varmalıyız?” sorusuna “güneş batmadan” cevabı alınır. Zaman bildiren zarf tamlayıcısıdır.
- C Şıkkı: “Çıktı” yüklemine sorulan “Nereye çıktı?” sorusuna “yukarı” cevabı alınır. Yer-yön bildiren sözcükler ek almadığında (yukarı) zarf tamlayıcısı olur.
- D Şıkkı: “Gözlüyor” yüklemine sorulan “Gözleyen kim/ne?” sorusuna “sokaktaki sevimli kediler” cevabı alınır. Bu ifade işi yapanı bildirdiği için öznedir, zarf tamlayıcısı değildir.
Sonuç olarak D seçeneğindeki altı çizili kısım cümlenin öznesidir.
Aşağıdaki cümlelerden hangisi, ögelerinin dizilişi bakımından diğerlerinden farklıdır?
- Tecrübeli kaptan hırçın dalgalara meydan okudu.
- Köyün çocukları nehrin kıyısına toplandı.
- Mimar Sinan bu eseri ustalıkla tasarlamış.
- Genç öğretmenim ön sıradakilere gülümsedi.
12. Sorunun Çözümü
Cümlelerin öge dizilişini bulmak için önce yüklem belirlenir, ardından yükleme sorulan sorularla diğer ögeler (Özne, Nesne, Yer Tamlayıcısı, Zarf Tamlayıcısı) sırasıyla bulunur.
- A Şıkkı: “Meydan okudu” (Yüklem). Kim? -> Tecrübeli kaptan (Özne). Neye? -> Hırçın dalgalara (Yer Tamlayıcısı). Sıralama: Özne – Yer Tamlayıcısı – Yüklem
- B Şıkkı: “Toplandı” (Yüklem). Kim? -> Köyün çocukları (Özne). Nereye? -> Nehrin kıyısına (Yer Tamlayıcısı). Sıralama: Özne – Yer Tamlayıcısı – Yüklem
- C Şıkkı: “Tasarlamış” (Yüklem). Kim? -> Mimar Sinan (Özne). Neyi? -> Bu eseri (Belirtili Nesne). Nasıl? -> Ustalıkla (Zarf Tamlayıcısı). Sıralama: Özne – Belirtili Nesne – Zarf Tamlayıcısı – Yüklem
- D Şıkkı: “Gülümsedi” (Yüklem). Kim? -> Genç öğretmenim (Özne). Kime? -> Ön sıradakilere (Yer Tamlayıcısı). Sıralama: Özne – Yer Tamlayıcısı – Yüklem
A, B ve D seçeneklerinde sıralama aynı iken, C seçeneğinde araya nesne ve zarf tamlayıcısı girmiştir. Doğru cevap C şıkkıdır.
çerez bunlar leve için kolay