Yüklemi “mak/mek” mastar ekini alabilen sözcüklerden oluşan cümleler fiil (eylem) cümlesi, alamayanlar ise isim (ad) cümlesidir. Bazı sözcükler sesteş (eş sesli) olduğu için yüklemin anlamına dikkat edilmelidir.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi fiil cümlesidir?
- Odunlukta bekleyen kütüklerin hepsi yağmurdan dolayı yaştı.
- Takımın şampiyon olmasındaki en büyük pay bizdik.
- Cesur martı, balığı yakalamak için denize hızla daldı.
- Dedemin gür saçları, yılların verdiği yorgunlukla kırdı.
1. Sorunun Çözümü
Bir cümlenin isim mi yoksa fiil cümlesi mi olduğunu anlamak için yüklemin köküne ve anlamına bakılır. Yüklem bir eylem (iş, oluş, hareket) bildiriyorsa fiil, bir varlığı veya kavramı karşılıyorsa isim cümlesidir.
- A Şıkkı: Cümlenin yüklemi olan “yaştı” sözcüğü, “ıslak” anlamında kullanılmıştır. “Yaş-mak” şeklinde bir eylem olmadığı için bu bir isim cümlesidir.
- B Şıkkı: Yüklem olan “bizdik” sözcüğü bir zamirdir. Zamirler isim soylu sözcükler olduğu için bu cümle isim cümlesidir.
- C Şıkkı: Yüklem olan “daldı” sözcüğü, “suyun içine girmek” eylemini anlatır. “Dalmak” fiili işlevsel olduğu için bu bir fiil cümlesidir.
- D Şıkkı: Yüklem olan “kırdı” sözcüğü, burada “beyaz ile siyah karışımı renk” anlamında kullanılmıştır. “Kırmak” eylemi değil, renk bildirdiği için isim cümlesidir.
Sonuç olarak, yüklemi iş ve hareket bildiren tek seçenek C şıkkıdır.
Türkçede yüklemler köklerine veya gövdelerine göre isim ve fiil olarak iki ana gruba ayrılır. Sesteş (eş sesli) sözcüklerin yüklem olduğu durumlarda cümlenin anlamına bakılarak sözcüğün isim mi yoksa fiil mi olduğuna karar verilmelidir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerden hangisi yükleminin türü bakımından diğerlerinden farklıdır?
- Rüzgâr aniden sertleşince tüm tekneler koya sığındı.
- Limanda demirli duran o beyaz tekne, lüks bir yattı.
- Yorgunluktan bitkin düşen dağcılar çimlere uzandı.
- Karanlık çökünce sokağın lambaları tek tek yandı.
2. Sorunun Çözümü
Yüklemin türü belirlenirken sözcüğün son haline “-mek/-mak” mastar ekinin getirilip getirilemediğine bakılır. Mastar eki alabilenler fiil cümlesi, alamayanlar isim cümlesidir. Eş sesli sözcüklerde bağlama dikkat edilmelidir.
- A Şıkkı: “Sığındı” sözcüğünün kökü “sığınmak” eylemidir. Mastar eki alabildiği için fiil cümlesidir.
- B Şıkkı: “Yattı” sözcüğü burada “uyumak/uzanmak” anlamında değil, bir deniz taşıtı olan “yat” anlamında kullanılmıştır. “Yatmak” fiili değil, “yat” ismidir. Bu yüzden isim cümlesidir.
- C Şıkkı: “Uzandı” sözcüğünün kökü “uzanmak” eylemidir. Mastar eki alabildiği için fiil cümlesidir.
- D Şıkkı: “Yandı” sözcüğünün kökü “yanmak” eylemidir. Mastar eki alabildiği için fiil cümlesidir.
Diğer seçenekler fiil soylu yüklemlerden oluşurken, B seçeneğindeki yüklem isim soylu olduğu için diğerlerinden farklıdır.
(I) Geleneksel çini sanatımızda ustalar, kili büyük bir titizlikle şekillendirir. (II) Bu köklü sanatın temelindeki asıl sır, tükenmek bilmeyen bir sabırdır. (III) Desenlerde kullanılan renklerin hiçbiri, estetik kaygılardan uzak değildir. (IV) Her bir motif, geçmişten günümüze uzanan kültürel mirasımızın sessiz bir tanığıdır.
Numaralanmış cümlelerden hangileri olumlu isim cümlesidir?
- I ve II.
- I ve III.
- II ve IV.
- III ve IV.
3. Sorunun Çözümü
Yüklemi isim veya isim soylu sözcük olan ve eylemin gerçekleştiğini ya da kavramın var olduğunu bildiren cümlelere olumlu isim cümlesi denir. İsim cümlelerinde “değil, yok” gibi ifadeler varsa cümle olumsuz olur.
- I. Cümle: Yüklem olan “şekillendirir” sözcüğü bir fiildir (mak-mek alır). Bu nedenle fiil cümlesidir.
- II. Cümle: Yüklem “sabırdır” sözcüğüdür. İsim soyludur ve herhangi bir olumsuzluk eki almadığı için olumlu isim cümlesidir.
- III. Cümle: Yüklem grubunda yer alan “değildir” ifadesi cümleye olumsuzluk anlamı katar. Bu nedenle olumsuz isim cümlesidir.
- IV. Cümle: Yüklem “tanığıdır” sözcüğüyle biten bir isim tamlamasıdır. “Değil” veya “yok” içermediği için olumlu isim cümlesidir.
Buna göre II ve IV numaralı cümleler olumlu isim cümlesidir.
Yüklemi sonda bulunan cümlelere kurallı (düz) cümle, yüklemi sonda bulunmayan cümlelere devrik cümle denir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerden hangisi, yükleminin yerine göre diğerlerinden farklıdır?
- Rüzgârın sert esişiyle ağaçların kuru dalları kırıldı.
- Yağmurun ardından çıkan gökkuşağı herkesi büyüledi.
- Hüzünlü bir şarkı mırıldanıyordu yaşlı adam pencerede.
- Kasabanın en yüksek tepesine dev bir bayrak dikildi.
4. Sorunun Çözümü
Türkçede yüklemi cümlenin en sonunda bulunan cümleler kurallı, sonunda bulunmayanlar ise devrik özellik gösterir.
- A Şıkkı: Cümlenin yüklemi olan “kırıldı” sözcüğü sondadır. (Kurallı Cümle)
- B Şıkkı: Cümlenin yüklemi olan “büyüledi” sözcüğü sondadır. (Kurallı Cümle)
- C Şıkkı: Cümlenin yüklemi olan “mırıldanıyordu” sözcüğü sonda değil, ortadadır. (Devrik Cümle)
- D Şıkkı: Cümlenin yüklemi olan “dikildi” sözcüğü sondadır. (Kurallı Cümle)
Diğer seçenekler kurallı cümle iken, C seçeneği yüklemi sonda olmadığı için devrik cümledir.
Aşağıdaki tabloda numaralanmış cümlelerin yüklemin türüne (isim/fiil) ve anlamına (olumlu/olumsuz) göre özellikleri işaretlenmiştir.
| Cümleler | İsim Cümlesi |
Fiil Cümlesi |
Olumlu Cümle |
Olumsuz Cümle |
|---|---|---|---|---|
| I. Torosların zirvesindeki karlar henüz erimedi. | ✔ | ✔ | ||
| II. Karadeniz’in havası yazın oldukça nemlidir. | ✔ | ✔ | ||
| III. Proje ödevini teslim etmeyen ben değildim. | ✔ | ✔ | ||
| IV. Dolapta uzun süre bekleyen domatesler çürüktü. | ✔ | ✔ |
Buna göre numaralanmış cümlelerin hangisinde yanlışlık yapılmıştır?
- I
- II
- III
- IV
5. Sorunun Çözümü
Cümleler anlamlarına göre incelenirken “kötü, çirkin, bozuk, tehlikeli” gibi olumsuz durum bildiren sözcükler ile dil bilgisel olumsuzluk karıştırılmamalıdır. Bir cümlenin olumsuz sayılabilmesi için yükleminde “-ma/-me, -maz/-mez, -sız/-siz” ekleri ya da “yok, değil” sözcükleri bulunmalıdır. Aksi takdirde cümle biçimce olumludur.
- I. Cümle: “Erimedi” sözcüğü fiildir ve “-me” olumsuzluk ekini almıştır. (Doğru)
- II. Cümle: “Nemlidir” sözcüğü isimdir ve herhangi bir olumsuzluk eki almadığı için olumludur. (Doğru)
- III. Cümle: “Değildim” sözcüğü (edatı) isim cümlelerinde olumsuzluk yapar. (Doğru)
- IV. Cümle (Hatalı): “Çürüktü” yüklemi bir isimdir. Anlamsal olarak kötü bir durumu ifade etse de yapısında olumsuzluk eki veya sözcüğü yoktur. Bu yüzden cümle biçimce olumludur. Tabloda “olumsuz” işaretlenerek hata yapılmıştır.
Sonuç olarak, IV. cümledeki “Çürüktü” ifadesi gramer bakımından olumlu kabul edilmelidir.
Bu metinde numaralanmış cümlelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
(I) Gökyüzünde kayan bir yıldız gördüğünüzde hemen bir dilek tutar mısınız? (II) Aslında o parlayan cisimler, uzay boşluğunda başıboş dolaşan meteor parçalarıdır. (III) Bu taşlar atmosfere girdiklerinde sürtünmenin etkisiyle aniden alev alır. (IV) Yeryüzüne ulaşamadan çoğu gökyüzünde toz hâline gelir.
- I. cümle, soru cümlesidir.
- II. cümle, yüklemin türüne göre isim cümlesidir.
- III. cümle, anlamına göre olumsuz bir cümledir.
- IV. cümle, öge dizilişine göre kurallı bir cümledir.
6. Sorunun Çözümü
Cümle türleri incelenirken yüklemin türüne (isim/fiil), öge dizilişine (kurallı/devrik), anlamına (olumlu/olumsuz) ve yapısına bakılır. Seçenekleri metne göre analiz edelim:
- A Şıkkı: Cümle, soru eki “mı” ile bitmiş ve cevap bekleme amacı taşımaktadır. Soru cümlesidir. (Doğru)
- B Şıkkı: Yüklem olan “parçalarıdır” sözcüğü fiil değil, isim soyludur. İsim cümlesidir. (Doğru)
- C Şıkkı: Yüklem “alev alır” şeklindedir. Eylem gerçekleştiği için bu cümle anlamca olumludur. Ancak şıkta “olumsuz” denilmiştir. (Yanlış)
- D Şıkkı: Yüklem olan “gelir” sözcüğü cümlenin en sonunda yer almaktadır. Kurallı cümledir. (Doğru)
III. cümle olumsuz değil, olumlu bir cümledir.
“Medeniyetlerin gelişmesini sağlayan temel güç, bitmek bilmeyen merak duygusudur.”
Bu cümlenin özellikleri aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- Kurallı – Olumlu – İsim cümlesi
- Kurallı – Olumlu – Fiil cümlesi
- Devrik – Olumlu – İsim cümlesi
- Devrik – Olumsuz – Fiil cümlesi
7. Sorunun Çözümü
Cümle türleri belirlenirken yüklemin türüne (isim/fiil), yerine (kurallı/devrik) ve anlamına (olumlu/olumsuz) bakılır.
- Yüklemin Yerine Göre: Cümlenin yüklemi olan “merak duygusudur” söz öbeği cümlenin en sonunda yer almaktadır. Yüklem sonda olduğu için cümle kurallıdır.
- Yüklemin Türüne Göre: Yüklemdeki “duygu” sözcüğü bir isimdir. “-dur” ek fiilini alarak yüklem olmuştur. “Mek/mak” mastar ekini alamadığı için cümle isim cümlesidir.
- Anlamına Göre: Yüklemde “değil, yok” gibi olumsuzluk bildiren bir ifade bulunmamaktadır. Eylemin veya durumun varlığı söz konusu olduğu için cümle olumludur.
Sonuç olarak cümle; kurallı, olumlu ve isim cümlesidir.
Aşağıdaki cümlelerden hangisi olumsuz bir fiil cümlesidir?
- Bahar gelince doğa rengarenk giysilerini giyer.
- Kütüphanedeki o derin sessizlik huzur verici değildi.
- Çocuğun elinde kırmızı balonundan başka bir şey yoktu.
- Tecrübeli kaptan, gemiyi fırtınanın ortasına sürmedi.
8. Sorunun Çözümü
Bir cümlenin olumsuz fiil cümlesi olabilmesi için yükleminin hem eylem (fiil) bildirmesi hem de “-ma/-me, -maz/-mez” gibi olumsuzluk eklerini alması gerekir.
- A Şıkkı: Yüklem “giyer” fiilidir ancak eylem gerçekleştiği için olumludur.
- B Şıkkı: Yüklem “değildi” sözcüğüyle kurulmuştur. “Değil” edatı isim soylu olduğu için bu bir isim cümlesidir.
- C Şıkkı: Yüklem “yoktu” sözcüğüdür. “Yok” sözcüğü isim soylu olduğu için bu bir isim cümlesidir.
- D Şıkkı: Yüklem “sürmedi” sözcüğüdür. Hem kökü fiildir (sürmek) hem de “-me” olumsuzluk ekini almıştır. Dolayısıyla olumsuz fiil cümlesidir.
Doğru cevap, hem fiil olan hem de olumsuzluk eki alan D seçeneğidir.
Yüklemi sonda bulunan cümlelere kurallı (düz) cümle, sonda bulunmayan cümlelere ise devrik cümle denir.
Aşağıdakilerden hangisinde, bu dörtlükte yer alan bütün devrik cümleler kurallı cümle hâline getirilmiştir?
- Yarı yolda bırakma, yorgun kalbimi, Savurma külleri, ey deli rüzgâr! Şu gecenin derdi, bitmez tükenmez, Susma penceremde, ey deli rüzgâr!
- Bırakma yarı yolda yorgun kalbimi, Ey deli rüzgâr, savurma külleri! Bitmez tükenmez şu gecenin derdi, Ey deli rüzgâr, susma penceremde!
- Yorgun kalbimi yarı yolda bırakma, Ey deli rüzgâr, külleri savurma! Şu gecenin derdi bitmez tükenmez, Ey deli rüzgâr, penceremde susma!
- Kalbimi yorgun bırakma yarı yolda, Rüzgâr, külleri savurma ey deli! Derdi şu gecenin bitmez tükenmez, Penceremde susma, ey deli rüzgâr!
9. Sorunun Çözümü
Bir cümlenin kurallı olabilmesi için yargı bildiren temel unsurun (yüklemin) cümlenin en sonunda yer alması gerekir. Dörtlükteki dizeleri tek tek inceleyip yüklemleri sona taşıyalım:
- 1. Dize: “Bırakma” yüklemdir. Kurallı hâli: “Yorgun kalbimi yarı yolda bırakma.“
- 2. Dize: “Savurma” yüklemdir. Kurallı hâli: “Ey deli rüzgâr, külleri savurma.“
- 3. Dize: “Bitmez tükenmez” yüklemdir. Kurallı hâli: “Şu gecenin derdi bitmez tükenmez.“
- 4. Dize: “Susma” yüklemdir. Kurallı hâli: “Ey deli rüzgâr, penceremde susma.“
Tüm dizelerin yükleminin sonda olduğu ve anlam bütünlüğünün korunduğu seçenek C şıkkıdır.
Aşağıdaki tabloda, harflerle belirtilen cümlelerin özellikleri verilmiştir. Buna göre, hangi seçenekteki cümlenin özelliklerinde yanlışlık yapılmıştır?
| Şık | Cümle | Özellikleri |
|---|---|---|
| A | Bizi başarıya götürecek tek şey çalışmaktır. | Kurallı, Olumlu, İsim Cümlesi |
| B | Aşırı sıcaklardan dolayı dışarı çıkamadık. | Kurallı, Olumsuz, Fiil Cümlesi |
| C | Neşeli cıvıltılarla uçuşurdu kuşlar havada. | Devrik, Olumlu, Fiil Cümlesi |
| D | Asla yalan söylemezdi o güvenilir adam. | Devrik, Olumsuz, İsim Cümlesi |
- A
- B
- C
- D
10. Sorunun Çözümü
Cümle türleri belirlenirken yüklemin türüne (isim/fiil), öge dizilişine (kurallı/devrik) ve anlamına (olumlu/olumsuz) bakılır. Tablodaki cümleleri analiz edelim:
- A Şıkkı: Yüklem “çalışmaktır”. Fiilimsiler (mak-mek eki alanlar) ek fiil alarak yüklem olduğunda isim cümlesi kabul edilir. Yüklem sondadır (kurallı) ve anlamca olumludur. Özellikler doğrudur.
- B Şıkkı: Yüklem “çıkamadık”. “Çıkmak” bir eylemdir (fiil). “-ma” olumsuzluk eki almıştır (olumsuz). Yüklem sondadır (kurallı). Özellikler doğrudur.
- C Şıkkı: Yüklem “uçuşurdu”. “Uçuşmak” bir eylemdir (fiil). Yüklem sonda değildir (devrik). Eylem gerçekleşmiştir (olumlu). Özellikler doğrudur.
- D Şıkkı: Yüklem “söylemezdi”. Kökü “söylemek” eylemidir ve geniş zamanın olumsuzu ile çekimlenmiştir. Bu yüzden fiil cümlesidir. Ancak tabloda “İsim Cümlesi” denilmiştir. Bu bilgi yanlıştır.
D seçeneğindeki cümlenin yüklemi fiil soylu olduğu için “İsim Cümlesi” ifadesi hatalıdır.
Aşağıdakilerden hangisi olumsuz ve devrik bir fiil cümlesidir?
- Sırrıdır başarının, pes etmeden hedefe yürümek.
- Kabul etmedi yapılan haksızlığı onurlu duruşundan taviz vermeyen adam.
- En büyük zenginliktir sağlık, kaybedilince değeri anlaşılan.
- Hiçbir rüzgâr, rotası olmayan bir gemiye yardım edemez.
11. Sorunun Çözümü
Soruda bizden üç özelliği aynı anda sağlayan bir cümle istenmektedir: Fiil cümlesi (yüklemi fiil), Olumsuz (eylem gerçekleşmemiş) ve Devrik (yüklemi sonda olmayan).
- A Şıkkı: Yüklem “sırrıdır” sözcüğüdür. İsim soylu olduğu için isim cümlesidir.
- B Şıkkı: Yüklem “kabul etmedi” söz grubudur. “Etmek” bir fiildir, “-me” olumsuzluk ekini almıştır ve cümle başında kullanılmıştır. Dolayısıyla olumsuz, devrik ve fiil cümlesidir.
- C Şıkkı: Yüklem “zenginliktir” sözcüğüdür. İsim soylu olduğu için isim cümlesidir.
- D Şıkkı: Yüklem “yardım edemez” ifadesidir. Fiildir ve olumsuzdur ancak cümlenin sonunda yer aldığı için kurallıdır.
Buna göre doğru cevap B seçeneğidir.
Edebiyatımızın en köklü geleneği şiirdir.
Bu cümlenin olumsuz, devrik, soru biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
- Edebiyatımızın en köklü geleneği şiir değil midir?
- Şiir midir edebiyatımızın en köklü geleneği?
- Edebiyatımızın en köklü geleneği şiir midir?
- Şiir değil midir edebiyatımızın en köklü geleneği?
12. Sorunun Çözümü
Verilen “Edebiyatımızın en köklü geleneği şiirdir.” cümlesini istenen üç özelliğe göre dönüştürelim:
- Olumsuz Yapma: İsim cümlelerinde olumsuzluk “değil” edatı ile yapılır. Cümle “şiir değildir” halini alır.
- Soru Yapma: “mi” soru edatı eklenir. Cümle “şiir değil midir” halini alır.
- Devrik Yapma: Yüklemin (şiir değil midir) sondan alınıp başa veya ortaya getirilmesi gerekir.
Bu adımlar birleştirildiğinde; yüklemin başta olduğu, olumsuzluk ve soru ekinin bulunduğu D seçeneği (Şiir değil midir edebiyatımızın en köklü geleneği?) doğru cevaptır.
- A Şıkkı: Yüklem sondadır (Kurallı).
- B Şıkkı: Olumsuzluk eki “değil” yoktur (Olumlu).
- C Şıkkı: Yüklem sondadır ve olumsuzluk eki yoktur (Kurallı, Olumlu).