(I) Geleneksel sanatlarımız, milletimizin kültürel zenginliğini yansıtır. (II) Ebru sanatı, renklerin suyla buluştuğu eşsiz bir ahenktir. (III) Sanatçı, bu uyumu yakalamak için yıllarca sabırla çalışır. (IV) Kitre dolu tekneye boyalar fırça yardımıyla özenle damlatılır.
Numaralanmış cümlelerden hangisi yüklemin türü bakımından diğerlerinden farklıdır?
- I.
- II.
- III.
- IV.
1. Sorunun Çözümü
Yüklemi çekimli bir fiil olan cümleler fiil cümlesi, yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümleler isim cümlesidir. Buna göre cümlelerin yüklemleri incelenmelidir.
- A Şıkkı (I. Cümle): Yüklem “yansıtır” sözcüğüdür. “Yansıtmak” bir fiil olduğu için bu bir fiil cümlesidir.
- B Şıkkı (II. Cümle): Yüklem “eşsiz bir ahenktir” söz öbeğidir. “Ahenk” sözcüğü isim olduğu için bu bir isim cümlesidir. (Farklı Olan)
- C Şıkkı (III. Cümle): Yüklem “çalışır” sözcüğüdür. “Çalışmak” bir fiil olduğu için bu bir fiil cümlesidir.
- D Şıkkı (IV. Cümle): Yüklem “damlatılır” sözcüğüdür. “Damlatılmak” bir fiil olduğu için bu bir fiil cümlesidir.
Diğerleri fiil cümlesiyken II. cümle isim cümlesidir. Doğru cevap B şıkkıdır.
(I) Asırlık çınarların gölgesinde dinlenen yolcular, serinliğin tadını çıkarıyordu. (II) Rüzgâr hafifçe esiyor; dallar tatlı bir melodi mırıldanıyordu. (III) Güneş tepelerin ardına saklanmıştı, hava yavaş yavaş serinliyordu. (IV) Köyün girişindeki taş çeşmeden buz gibi su akıyordu.
Bu metinde numaralanmış cümlelerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
- I. cümle, fiilimsi bulunan (birleşik) cümledir.
- II. cümle, birden çok yüklemli cümledir.
- III. cümle, bağlaçla bağlanmış cümledir.
- IV. cümle, tek yüklemli cümledir.
2. Sorunun Çözümü
Birden fazla yüklemi olan cümleler bağlaç ile bağlanırsa “bağlı cümle”, virgül veya noktalı virgül ile bağlanırsa “sıralı cümle” olur.
- A Şıkkı: Cümlede “dinlenen” (sıfat-fiil) sözcüğü bulunduğu için fiilimsi bulunan cümledir. (Doğru)
- B Şıkkı: “Esiyor” ve “mırıldanıyordu” şeklinde iki ayrı yüklem noktalı virgül ile sıralandığı için birden çok yüklemli cümledir. (Doğru)
- C Şıkkı: Cümlede “saklanmıştı” ve “serinliyordu” yüklemleri virgül ile ayrılmıştır. Bu bir “bağlı cümle” değil, sıralı cümledir. (Yanlış)
- D Şıkkı: Cümlede sadece “akıyordu” yüklemi bulunduğu için tek yüklemli cümledir. (Doğru)
Cevap C şıkkıdır.
👉 Tek yüklemli cümle, içinde yüklem dışında yargı bildiren bir sözcük veya söz grubu bulunmayan (fiilimsi içermeyen) cümledir.
👉 Fiilimsi bulunan cümle, tek bir yüklemi olan ve içinde fiilimsi (yan cümlecik) bulunan cümledir.
Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi tek yüklemli cümle değildir?
- Orman yangınları ne yazık ki doğal dengeye büyük zararlar verir.
- Toprak erozyonu verimli tarım arazilerini zamanla yok eder.
- Çevre kirliliği sebebiyle birçok masum canlının nesli tükeniyor.
- Doğayı korumak gelecek nesillere bırakacağımız en büyük mirastır.
3. Sorunun Çözümü
Temel Kural: Tek yüklemli cümlelerde sadece bir tane yüklem bulunur ve cümlenin içinde yargı bildiren “fiilimsi” (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) yer almaz.
- A Şıkkı: Yüklem “verir” sözcüğüdür. Cümlede fiilimsi olmadığı için tek yüklemlidir.
- B Şıkkı: Yüklem “yok eder” söz grubudur. Cümlede fiilimsi bulunmadığı için tek yüklemlidir.
- C Şıkkı: Yüklem “tükeniyor” sözcüğüdür. Cümlede fiilimsi (yan cümle) yoktur, tek yüklemlidir.
- D Şıkkı: Yüklem “mirastır” sözcüğüdür. Ancak cümlenin içinde “korumak” (isim-fiil) ve “bırakacağımız” (sıfat-fiil) sözcükleri bulunduğu için bu cümle tek yüklemli değil, “fiilimsi bulunan cümle”dir.
Bu nedenle doğru cevap D şıkkıdır.
Aşağıdaki tabloda bazı cümleler, yüklemin yerine göre (kurallı veya devrik) incelenmiş ve işaretleme yapılmıştır.
| No | CÜMLELER | Kurallı Cümle |
Devrik Cümle |
|---|---|---|---|
| I. | Güneşin doğuşunu izlemek insana her zaman huzur verir. | ✔ | |
| II. | Döküldü sonbaharda ağaçların sararmış yaprakları yerlere. | ✔ | |
| III. | Teknolojinin gelişmesiyle hayatımızdaki yenilikler hızla arttı. | ✔ | |
| IV. | Sınavdan yüksek not alınca bütün sınıf çok sevindi. | ✔ |
Buna göre, tablodaki numaralanmış bölümlerin hangisinde yanlışlık yapılmıştır?
- I
- II
- III
- IV
4. Sorunun Çözümü
Temel Kural: Türkçede yüklemi cümlenin sonunda olan cümlelere kurallı cümle, yüklemi sonda olmayan (başta veya ortada olan) cümlelere devrik cümle denir.
- I. Cümle: “…huzur verir.” Yüklem sondadır. Kurallı cümledir. İşaretleme doğrudur.
- II. Cümle: “Döküldü…” Yüklem baştadır. Devrik cümledir. İşaretleme doğrudur.
- III. Cümle: “…arttı.” Yüklem sondadır. Kurallı cümledir. İşaretleme doğrudur.
- IV. Cümle: “…çok sevindi.” Yüklem “sevindi” sözcüğüdür ve cümlenin sonundadır. Bu nedenle Kurallı olması gerekirken tabloda “Devrik” olarak işaretlenmiştir.
Yanlışlık IV. satırda yapılmıştır. Doğru cevap D şıkkıdır.
Birden fazla yüklemin virgül veya noktalı virgülle bağlanmasıyla oluşan cümlelere birden çok yüklemli (sıralı) cümle denir.
Buna göre;
(I) Sonbaharın gelmesiyle ağaçların yaprakları yavaş yavaş sararmaya başladı. (II) Rüzgar sertleşiyor, kurumuş dallar birbirine hüzünle çarpıyordu. (III) Göçmen kuşlar sıcak ülkelere doğru yola çıktı; orman derin, bembeyaz bir sessizliğe büründü. (IV) Bu mevsimde doğanın yavaşça uykuya dalışını izlemek bana her zaman tarifsiz bir huzur verir.
metninde numaralanmış cümlelerden hangileri sıralı cümledir?
- I ve III
- Yalnız II
- II ve III
- Yalnız IV
5. Sorunun Çözümü
Birden fazla yargı (yüklem) bildiren ve bu yargıların virgül (,) ya da noktalı virgül (;) ile birbirine bağlandığı cümlelere sıralı cümle denir.
- A Şıkkı: I. cümlede sadece “başladı” yüklemi vardır, tek yüklemlidir.
- B Şıkkı: II. cümle sıralıdır ancak tek başına cevap değildir, III. cümle de sıralıdır.
- C Şıkkı: II. cümlede “sertleşiyor” ve “çarpıyordu” yüklemleri virgülle; III. cümlede “yola çıktı” ve “büründü” yüklemleri noktalı virgülle bağlandığı için her ikisi de sıralı cümledir.
- D Şıkkı: IV. cümlede sadece “verir” yüklemi vardır, tek yüklemlidir.
Doğru cevap C seçeneğidir.
Sahilde ıssız bir balıkçı barınağı,
Kayalara vuran hırçın dalgalar.
Fırtınadan kaçmış yorgun bir tekne,
İzliyor uzaktan sönen feneri.
Yukarıdaki dizelerin anlamlı ve kurallı bir cümle hâline getirilmiş şekli aşağıdakilerden hangisidir?
- Sahildeki ıssız balıkçı barınağında, kayalara vuran hırçın dalgaların arasında fırtınadan kaçmış yorgun bir tekne, uzaktan sönen feneri izliyor.
- Fırtınadan kaçmış yorgun bir tekne, sahildeki ıssız balıkçı barınağında ve kayalara vuran hırçın dalgalarla sönen feneri izliyor uzaktan.
- Uzaktan sönen feneri izliyor; sahildeki ıssız balıkçı barınağı, kayalara vuran hırçın dalgalar ve fırtınadan kaçmış yorgun bir tekne.
- Sahilde ıssız bir balıkçı barınağı ile kayalara vuran hırçın dalgalar, fırtınadan kaçmış yorgun bir tekne gibi uzaktan sönen feneri izliyor.
6. Sorunun Çözümü
Kurallı bir cümlede yüklem (işi, oluşu veya hareketi bildiren kelime) cümlenin sonunda bulunmalıdır. Ayrıca cümledeki ögeler (özne, yer tamlayıcısı vb.) anlam bütünlüğünü bozmayacak şekilde sıralanmalıdır.
- A Şıkkı: Yüklem (“izliyor”) sondadır. “Kim izliyor?” sorusuna “fırtınadan kaçmış yorgun bir tekne” cevabı alınır (Özne). Yer ve durum unsurları anlamlı bir bütünlük içindedir. Kurallı ve anlamlıdır.
- B Şıkkı: Yüklem (“izliyor”) sonda değildir, cümle devriktir (“…izliyor uzaktan”).
- C Şıkkı: Yüklem (“izliyor”) baştadır, cümle devriktir.
- D Şıkkı: Yüklem sondadır ancak anlam bozulmuştur. Burada “barınak ve dalgalar” feneri izliyormuş gibi yanlış bir anlam (özne hatası) oluşmuştur.
Doğru cevap A seçeneğidir.
Birden fazla yüklemi olan cümlelerin birbirine bağlaçlarla bağlanmasıyla oluşan cümlelere bağlı cümle denir. Örneğin; “Eve geldi ve hemen uyudu.” cümlesinde “geldi” ve “uyudu” yüklemleri “ve” bağlacıyla birbirine bağlanmıştır.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisi bağlı cümle değildir?
- Güneş battı ama hava hâlâ sıcaklığını koruyordu.
- Hem suçlu olduğunu biliyor hem özür dilemiyordu.
- Marketten taze meyveleri ve sebzeleri özenle seçti.
- Çok ısrar ettim fakat onu ikna etmeyi başaramadım.
7. Sorunun Çözümü
Bağlı cümle olabilmesi için bağlacın iki ayrı yargıyı (yüklemi/cümleyi) birbirine bağlaması gerekir. Eğer bağlaç kelimeleri bağlarsa bağlı cümle oluşmaz.
- A Şıkkı: “Battı” ve “koruyordu” yüklemleri “ama” ile bağlanmıştır. (Bağlı Cümle)
- B Şıkkı: “Biliyor” ve “dilemiyordu” yüklemleri “hem… hem…” ile bağlanmıştır. (Bağlı Cümle)
- C Şıkkı: Cümlede sadece “seçti” yüklemi vardır. “Ve” bağlacı burada cümleleri değil, nesneleri (meyveleri-sebzeleri) bağlamıştır.
- D Şıkkı: “Ettim” ve “başaramadım” yüklemleri “fakat” ile bağlanmıştır. (Bağlı Cümle)
Cevap C şıkkıdır.
Türkçede yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümlelere kurallı (düz) cümle denir. Yüklemi sonda olmayan cümleler ise devrik cümle olarak adlandırılır.
Bu açıklamaya göre aşağıdakilerden hangisi kurallı bir cümledir?
- Anlayamadım bir türlü bu karmaşık sorunun çözümünü.
- Yavaşça süzüldü gökyüzünden bembeyaz kar taneleri.
- Yazarın son kitabı eleştirmenler tarafından çok beğenildi.
- Herkes biliyordu aslında olayların buraya varacağını.
8. Sorunun Çözümü
Kurallı cümle olabilmesi için cümlenin yargısını bildiren sözcüğün (yüklemin) en sonda olması gerekir.
- A Şıkkı: Yüklem “anlayamadım” sözcüğüdür ve baştadır. (Devrik Cümle)
- B Şıkkı: Yüklem “süzüldü” sözcüğüdür ve ortadadır. (Devrik Cümle)
- C Şıkkı: Yüklem “beğenildi” sözcüğüdür ve cümlenin sonundadır. (Kurallı Cümle)
- D Şıkkı: Yüklem “biliyordu” sözcüğüdür ve ortadadır. (Devrik Cümle)
Cevap C şıkkıdır.
(I) Mars, yüzey şekilleri ve barındırdığı sırlar nedeniyle bilim dünyasının en çok merak ettiği gezegendir. (II) Son yıllarda yapılan araştırmalarda suyun varlığına dair önemli kanıtlar bulundu orada. (III) Toplanan kayaç numuneleri gezegenin geçmişi hakkında bizlere ipuçları sunuyor. (IV) İnsanoğlunun yakın bir gelecekteki en büyük hedefi Kızıl Gezegen’e ayak basmaktır.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisi yüklemin yerine göre diğerlerinden farklıdır?
- I
- II
- III
- IV
9. Sorunun Çözümü
Yüklemi sonda olan cümleler kurallı, sonda olmayan cümleler ise devrik cümledir.
- A Şıkkı: Yüklem “…gezegendir” sözcüğüdür ve sondadır. (Kurallı)
- B Şıkkı: Yüklem “bulundu” sözcüğüdür ancak cümlede sondan önce kullanılmıştır. Cümlenin sonuna “orada” sözcüğü gelmiştir. (Devrik)
- C Şıkkı: Yüklem “…sunuyor” sözcüğüdür ve sondadır. (Kurallı)
- D Şıkkı: Yüklem “…ayak basmaktır” söz grubudur ve sondadır. (Kurallı)
Diğerlerinden farklı olan cümle, devrik yapısı nedeniyle II numaralı cümledir.
Bir eylemin gerçekleştiğini, gerçekleşeceğini ya da bir durumun var olduğunu bildiren cümlelere olumlu cümle denir. Örneğin “Fırtına dindi.” cümlesinde “dinme” eylemi gerçekleştiği için cümle olumludur.
Bu açıklamaya göre aşağıdakilerden hangisi olumlu bir cümledir?
- Bu yıl beklediğimiz yağışlar bir türlü düşmedi toprağa.
- Fabrika atıkları nedeniyle nehirde canlı yaşamı yoktu.
- Çevre bilinci oluşturmak için öğrenciler fidan dikti.
- Hava sıcaklığı mevsim normallerinin üzerinde değil.
10. Sorunun Çözümü
Bir cümlenin olumlu olması için yüklemin bildirdiği işin yapılmış veya yapılacak olması gerekir. Yüklemde “-ma/-me” olumsuzluk eki, “yok” veya “değil” sözcükleri bulunmamalıdır.
- A Şıkkı: Yüklem “düşmedi” sözcüğüdür. “-me” olumsuzluk eki aldığı için olumsuz cümledir.
- B Şıkkı: Yüklem “yoktu” sözcüğüdür. Bir durumun bulunmadığını ifade ettiği için olumsuz cümledir.
- C Şıkkı: Yüklem “dikti” sözcüğüdür. Dikme eylemi gerçekleştiği için olumlu cümledir.
- D Şıkkı: Yüklem “değil” edatıyla kurulmuştur. “Değil” sözcüğü cümleye olumsuzluk anlamı katar.
Eylemin gerçekleştiğini bildiren tek seçenek C şıkkıdır.
(I) Ebru sanatı, suyun üzerinde renklerin ahenkle dans etmesidir. (II) Sanatçı, özel fırçalarla boyaları kitreli suyun üzerine dikkatlice serper. (III) Hayran bırakır izleyenleri suyun yüzeyinde beliren o eşsiz desenler. (IV) Son aşamada kağıt yavaşça tekneye kapatılarak şekiller kağıda aktarılır.
Bu metinde numaralanmış cümleler yüklemin yerine göre gruplandırılırsa hangisi dışarıda kalır?
- I
- II
- III
- IV
11. Sorunun Çözümü
Türkçede yüklemi sonda olan cümlelere kurallı cümle, yüklemi sonda olmayan (başta veya ortada) cümlelere devrik cümle denir.
- A Şıkkı (I): Yüklem “dans etmesidir” sözcük grubudur ve sondadır. (Kurallı)
- B Şıkkı (II): Yüklem “serper” sözcüğüdür ve sondadır. (Kurallı)
- C Şıkkı (III): Yüklem “hayran bırakır” sözcük grubudur ve cümlenin başındadır. (Devrik)
- D Şıkkı (IV): Yüklem “aktarılır” sözcüğüdür ve sondadır. (Kurallı)
I, II ve IV numaralı cümleler kurallı, III numaralı cümle devriktir. Cevap C seçeneğidir.
Dünyanın en eski tapınak merkezi olarak kabul edilen Göbeklitepe, insanlık tarihini değiştiren eşsiz bir keşiftir. Bulunuyor bu gizemli alanda tonlarca ağırlıkta devasa dikili taşlar. Bu taşların üzerindeki hayvan kabartmaları, o dönemin sanat anlayışını yansıtan harika detaylardır. Uzmanlar, bölgedeki kazı çalışmalarını büyük bir titizlikle sürdürüyor.
Bu metinle ilgili,
- Devrik cümle kullanılmıştır.
- İsim cümlesi vardır.
- Olumsuz cümle kullanılmıştır.
- Fiil cümlesi vardır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
- Yalnız II
- I ve III
- II ve IV
- I, II ve IV
12. Sorunun Çözümü
Cümleler yüklemin türüne (isim/fiil), yerine (kurallı/devrik) ve anlamına (olumlu/olumsuz) göre incelenir.
- I. Öncül (Devrik Cümle): “Bulunuyor bu gizemli alanda…” cümlesinde yüklem (bulunuyor) baştadır. Yüklem sonda olmadığı için devriktir. (Doğru)
- II. Öncül (İsim Cümlesi): “…eşsiz bir keşiftir.” cümlesinin yüklemi isim soyludur. Ayrıca “…harika detaylardır.” cümlesi de isim cümlesidir. (Doğru)
- III. Öncül (Olumsuz Cümle): Metindeki tüm cümlelerin yüklemleri (keşiftir, bulunuyor, detaylardır, sürdürüyor) işin yapıldığını veya kavramın var olduğunu bildirir. “-me, -ma, değil, yok” gibi olumsuzluk ekleri veya sözcükleri yoktur. Hepsi olumludur. (Yanlış)
- IV. Öncül (Fiil Cümlesi): “Bulunuyor” ve “sürdürüyor” sözcükleri mak-mek eki alabilen eylemlerdir, yani fiil cümlesidir. (Doğru)
Buna göre I, II ve IV numaralı yargılar doğrudur.