1
TEKNOFEST hem ilk, orta ya da yükseköğretim kurumlarında(I) eğitimlerine devam eden öğrencilerin hem
de okulunu(II) bitirmiş ve iş yaşamlarına(III) devam eden kişi ya da takımların katılabildiği yarışmalara ev sahipliği(IV) yapıyor.
Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisi hâl eki almamıştır?
- I
- II
- III
- IV
1. Sorunun Çözümü
Bu soruda, verilen cümlede numaralanmış sözcüklerin almış olduğu ekler incelenmektedir. (I) kurumlarında sözcüğü; kurum köküne çokluk eki -lar ve hâl eki -ında eklenerek oluşturulmuştur. (II) okulunu ise okul köküne iyelik ya da belirtme eki değil, doğrudan nesne halini gösteren (-u) ek almıştır. (III) yaşamlarına sözcüğü de benzer şekilde yaşam köküne çokluk eki ve hâl eki eklenmiştir. Ancak (IV) sahipliği kelimesinde sahip köküne yapım eki -lik eklenerek yeni bir anlam (bir niteliğe ait olma durumu) kazanılmıştır. Dolayısıyla sahipliği sözcüğünde hâl eki bulunmamaktadır.
- Doğru Cevap: “D”
- Neden:
- (I) ve (III) sözcükler çokluk ve hâl eki alırken, (II) de hâl eki içermektedir.
- (IV) sözcüğünde ise yapım eki kullanılmış olup, hâl eki bulunmamaktadır.
Bu açıklamalar ışığında, cümlede hâl eki almayan numaralı sözcükün “sahipliği” olduğu sonucuna varılmıştır. Seçeneklerin tek tek incelenmesi, eklerin görev ve işlevlerinin doğru kavranması açısından önemlidir. Böylece dilbilgisel yapıların nasıl işlendiği ve eklerin cümledeki rollerinin neler olduğu net bir şekilde ortaya konulmuş, yanlış ek kullanımının fark edilmesi sağlanmıştır.
2
Ne kadar şanlısın ey asker
Bütün övgülerimiz hepsi sana değer
Sen nöbette olduğun sürece
Kalmaz içimizde dert, keder.
Bu dizelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- Hâl eki almış birden fazla sözcük vardır.
- “Övgülerimiz” sözcüğü türemiş sözcüktür.
- Soru eki kullanılmıştır.
- İyelik eki almış birden fazla sözcük vardır.
2. Sorunun Çözümü
Bu soruda, dizelerle ilgili verilen ifadelerden hangisinin söylenemeyeceği sorgulanmaktadır. Öncelikle “övgülerimiz” sözcüğünde -imiz iyelik eki kullanılmıştır ve bu sözcük, kökünden türemiş olarak kabul edilir; bu nedenle (B) ifadesi doğrudur. Ayrıca dizelerde “içimizde” gibi hâl eki almış sözcükler bulunduğu için (A) ve (D) seçeneklerinde belirtilen durumlar geçerlidir.
- (A): Birden fazla sözcükte hâl eki kullanılması doğru tespit edilmiştir.
- (B): “Övgülerimiz” sözcüğünün türemiş sözcük olması doğru bir bilgidir.
- (C): Soru eki kullanımına dair bir iz bulunmamaktadır; dizelerde sorgulama anlamı taşıyan soru kelimeleri olsa da, soru eki (örneğin “-mı/-mi”) kullanılmamıştır.
- (D): İyelik eki almış sözcüklerin bulunması durumu da doğrudur.
Yukarıdaki değerlendirmeler sonucunda, (C) Soru eki kullanılmıştır ifadesi yanlıştır. Çünkü dizelerde cümle sonlarında ya da ek olarak soru eki bulunmamaktadır; tüm ekler, sözcüğün görevini belirleyen çekim ekleri veya iyelik ekleridir. Bu sebeple, seçenekler arasında söylenemeyecek tek husus (C) şıkkında belirtilmiştir.
3
En son ne zaman tadını ve kokusunu duyarak yemek yemiştim? Çocukluğumun köyünde mi kaldı tatlar, kokular?
Bağlarda, bahçelerde, meyve ağaçlarının tepesinde…
Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- Çokluk eki almış sözcükler kullanılmıştır.
- Bulunma hâl eki almış isimler vardır.
- Soru eki kullanılmıştır.
- “Kokusunu” sözcüğü basit yapılıdır.
3. Sorunun Çözümü
Bu parçada yazar, duyusal deneyimlere ve geçmişe yönelik bir sorgulama yapmaktadır. İlk bakışta, metinde “tatlar, kokular” gibi çokluk eki almış sözcükler yer almaktadır; dolayısıyla (A) ifadesi doğrudur. Ayrıca “köyünde” ifadesinde de bulunma hâl eki kullanılmıştır, bu da (B) seçeneğini destekler. Parçada, “ne zaman” gibi soru edatları bulunmasına rağmen, kelime yapısına eklenen gerçek soru eki (örn. -mı/-mi) söz konusu değildir. Bu durumda (C) ifadesi yanlıştır denilemez; zira soru edatı kullanımı tartışmaya açık olabilir.
- (A): Çokluk eki almış sözcükler mevcuttur; bu doğru.
- (B): “Köyünde” sözcüğünde bulunma hâl eki yer almaktadır; bu doğru tespit.
- (C): Soru eki ifadesi, metinde doğrudan ek olarak gözlemlenmemektedir; ancak soru anlamını pekiştiren yapılar bulunması sebebiyle tartışmaya açık kalmaktadır.
- (D): “Kokusunu” sözcüğü, köküne eklenen birden fazla çekim ekine sahiptir ve bu durum basit yapılı bir sözcük olma özelliğini yitirmektedir.
Detaylı analiz sonucunda, metinde (D) “Kokusunu” sözcüğü basit yapılıdır ifadesi kesinlikle yanlıştır. Çünkü “koku” köküne getirilen iyelik ve nesne ekleri, sözcüğün yapısını karmaşıklaştırmış; basit yapı özelliğini ortadan kaldırmıştır. Böylece doğru olmayan ifade D şıkkında belirtilmiştir.
4
İnsanlar(I) her dönemde uzunluk, ağırlık, zaman gibi nicelikleri(II) ölçmeye çalışmıştır. Ölçüm(III) araçlarının gelişerek bugüne(IV) gelmesinde sayısız mucit rol almıştır.
Bu parçada numaralanmış sözcüklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
- I. sözcük basit yapılıdır.
- II. sözcükte çokluk eki ve hâl eki kullanılmıştır.
- III. sözcükte iyelik eki vardır.
- IV. sözcük birleşik yapılıdır.
4. Sorunun Çözümü
Bu soruda, cümlede numaralandırılan sözcüklerin yapısal özellikleri hakkında verilen ifadelerden hangisinin yanlış olduğu sorgulanmaktadır. (I) İnsanlar sözcüğü, tek basit kökten türemiş olup, yalnızca çoğul eki alarak oluşturulmuştur; dolayısıyla basit yapılıdır ((A) doğru). (II) nicelikleri sözcüğünde ise, çokluk eki ve nesne ya da hâl eki bulunması nedeniyle verilen ifade ((B)) doğrudur.
- (C): “Ölçüm” sözcüğünde iyelik eki bulunduğu iddia edilmektedir. Ancak burada söz konusu olan, sadece köke eklenen yapım eki değil, tamamen basit bir isimdir; dolayısıyla bu ifade yanlıştır.
- (D): “bugüne” sözcüğü, tarihî süreçte birleşik olarak kabul edilen “bugün” kelimesine dative eki eklenerek oluşturulmuştur. Modern Türkçede “bugün” birleşik yazılsa da, ekleme işlemi hâl eki ile sınırlıdır; bu ifade tartışmaya açık olsa da genel kabul, birleşik yapı olarak nitelendirilmemesidir.
Yukarıdaki ayrıntılı inceleme sonucunda, (C) Ölçüm sözcükte iyelik eki vardır ifadesi dilbilgisel olarak yanlıştır. Çünkü “ölçüm” sözcüğünde herhangi bir iyelik eki bulunmamaktadır. Diğer ifadeler, sözcüklerin aldığı eklerin işlevleri bakımından doğru değerlendirilmiştir. Bu sebeple, yanlış olan tek ifade C seçeneğidir.
5
Minyatür; konusu, anlatımı, düzeni ve renkleriyle yapıldığı çağa ve bölgeye göre değişen bir sanat dalıdır.
Bu cümleyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
- Birleşik yapılı sözcük kullanılmıştır.
- Yönelme hâl eki almış sözcükler vardır.
- İyelik eki almış sözcükler vardır.
- “bölgeye” sözcüğü, sözcüğün anlamını değiştiren bir ek almıştır.
5. Sorunun Çözümü
Bu cümlede minyatür sanatının özellikleri anlatılmaktadır. İlk olarak, cümlede kullanılan sözcükler incelendiğinde, “konusu, anlatımı, düzeni ve renkleriyle” ifadelerinde iyelik eklerinin ve hâl eklerinin yer aldığı görülmektedir. (B) ve (C) seçeneklerindeki durumlar bu nedenle doğru değerlendirilmiştir.
- (A): “Birleşik yapılı sözcük kullanılmıştır” ifadesi, cümlede yer alan “minyatür” gibi yabancı kökenli kelimeler veya “sanat” gibi tekil yapılı sözcüklerin birleşik yapı olarak kabul edilmediği düşünüldüğünde tartışmalıdır.
- (D): “bölgeye” sözcüğünde yönelme hâl eki bulunmaktadır; ancak bu ek, sözcüğün anlamını değiştiren (yeni bir anlam katan) bir yapım eki değildir. Yönelme eki, sadece sözcüğün cümle içindeki görevini belirtir.
Detaylı değerlendirmede, (D) “bölgeye” sözcüğü, sözcüğün anlamını değiştiren bir ek almıştır ifadesi yanlıştır. Çünkü yönelme hâl eki, anlamı değiştirmez, yalnızca sözcüğün cümledeki konumunu ve ilişkisini belirtir. Böylece diğer şıklar dilbilgisel olarak doğru iken, D şıkkı yanlış bilgiyi içermektedir.
6
Çekim ekleri, sözcüğe yeni bir anlam kazandırmaz. Ancak sözcüğün cümlede farklı görevler almasını sağlar. Yapım ekleri ise sözcüğe yeni bir anlam kazandırır.
Buna göre aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi hem yapım hem de çekim eki almıştır?
- Yasemin Hanım, sınav sorularını hazırladı.
- Öğrencilerden bazıları hastaydı.
- Sınavı başka bir güne ertelemek zorunda kaldı.
- Sınıfın geneli bu durumdan çok hoşnuttu.
6. Sorunun Çözümü
Bu soruda, verilen cümlelerdeki altı çizili sözcüklerin yapısal özellikleri, yani almış oldukları ekler açısından incelenmiştir. (A) sorularını kelimesinde, kök olan soruya iki farklı ek eklenmiştir. İlk olarak, -lar eki eklenerek çoğul anlamı verilmiştir. Bu ek, yalnızca sayısal bir çoğulluk ifadesi yaratmanın ötesinde, sözcüğe “soru” kavramının belirli bir topluluk, yani sorulardan oluşan bir bütün olarak algılanmasını sağlayacak şekilde anlamda hafif bir dönüşüm gerçekleştirmektedir. Bu yönüyle, -lar eki sözcüğe yeni bir anlam katma işlevi görerek yapım işlevine yakın bir etki oluşturduğu düşünülebilir. Ardından, -nı eki ise sözcüğün cümlede nesne görevinde kullanılmasını sağlayan çekim (hal) ekidir.
Buna karşılık, diğer şıklarda yer alan sözcüklerde yalnızca çekim ekleri bulunmaktadır. Örneğin, (B) bazıları ifadesinde ekler, sözcüğün yapısını değiştirmeden sadece çekim işlevi görmüştür; (C) güne ve (D) Sınıfın kelimelerinde de benzer şekilde tek tip çekim ekleri kullanılmıştır.
Bu nedenle, (A) sorularını ifadesinde hem yapım benzeri işlev sergileyen çoğul eki hem de cümle içindeki görevini belirleyen çekim eki birlikte kullanılmıştır. Bu çok katmanlı ekleniş biçimi göz önüne alındığında, sorunun doğru cevabı “A” şıkkıdır.
7 Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik sözcük kullanılmamıştır?
- Bin parçalık yapbozu oluşturmak için iki ay uğraştık.
- Kaymakam, mahalle esnafıyla ayaküstü sohbet etti.
- Kedidili bisküvilerle güzel bir pasta yapabilirsin.
- Ülkemizde bilinçli okur oranı her geçen gün artıyor.
7. Sorunun Çözümü
Bu soruda birleşik sözcük tanımına göre, iki ya da daha fazla tam sözcüğün bitişik yazılmasıyla oluşan kelimeler incelenmiştir. A şıkkında yer alan “bin parçalık” ifadesinde, “bin” ve “parçalık” ayrı sözcüklerdir; aralarındaki anlam ilişkisi tamlama yoluyla kurulmuştur, ancak birleşik sözcük oluşturmaz. B şıkkındaki “kaymakam” kelimesi ise tarihsel ve yapısal olarak kökeninde farklı sözcüklerin izlerini taşıyan ve bitişik yazılan bir sözcük olarak birleşik sözcük niteliği taşır. C şıkkında “kedidili” kelimesi, “kedi” ve “dili” sözcüklerinin birleşmesiyle türetilmiş açık bir birleşik sözcüktür. D şıkkında ise “bilinçli okur” ifadesi, bir sıfat (türemiş sözcük olan “bilinçli”) ve bir isimden oluşan yalın bir tamlamadır; bu yapıda sözcükler ayrı yazılır ve birleşik sözcük oluşturmaz.
Sonuç olarak, diğer şıklarda bitişik yazılarak oluşturulmuş birleşik sözcük örnekleri varken, “D” şıkkı‘nda birleşik sözcük kullanılmamıştır. Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.
8 Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi türemiş yapılıdır?
- Suyun sesi hepimizi rahatlatmıştı.
- Ziyaretçiler köşkün bahçesini çok beğendiler.
- Serin havalarda parkta dolaşmayı çok sever.
- Şehrin merkezinde yeni bir müze açılmış.
8. Sorunun Çözümü
Bu soruda verilen seçeneklerdeki altı çizili sözcüklerin yapısal özellikleri değerlendirilmiştir. A şıkkındaki “hepimizi”, zamir köküne getirilen çekim ekleriyle oluşmuş, sadece kişi ve durum bildiren eklerin alındığı bir sözcüktür; türetme değil, çekim örneğidir. B şıkkındaki “ziyaretçiler” kelimesi, “ziyaret” köküne, “-çi” gibi türetme ekleri eklenerek oluşturulmuş ve sonrasında çoğul eki almıştır. Bu ekleme işlemi, sözcüğün yapısını kökten değiştirip yeni bir anlam ürettiği için türemiş yapılı bir sözcük örneğidir. C şıkkındaki “havalarda” ve D şıkkındaki “merkezinde” kelimeleri ise kök sözcüklere yalnızca hal eklerinin eklenmesiyle oluşturulmuş çekim yapılardır.
Açıklamalardan da anlaşılacağı üzere, “B” şıkkı türetme yoluyla oluşturulmuş yapıya sahip olup diğerlerinde sadece çekim ekleri kullanılmıştır. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.
9 Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisi çekim eki almamıştır?
- Öğretmen, Ayşe’ye “Yazın çok güzelmiş.” dedi.
- Soğuğa dayanabilmeyi burada öğrendik.
- Dalış sırasında yengeçler size eşlik ediyor.
- Çocuklar yaşlı kadının eşyalarını taşıdılar.
9. Sorunun Çözümü
Bu soruda, altı çizili sözcüklerin çekim eki alıp almadıkları incelenmiştir. A şıkkındaki “Ayşe’ye” kelimesinde, özel isimlere eklenen -(y)e dative (yönelme) ekidir. B şıkkındaki “Soğuğa” kelimesinde de yine -(y)a yönelme eki bulunmaktadır. D şıkkındaki “eşyalarını” kelimesinde, eşya köküne iyelik eki ile birlikte nesne durumunu belirten çekim ekleri eklenmiştir.
Buna karşın, C şıkkında yer alan “eşlik” kelimesi herhangi bir hal veya ek almamış, kök haliyle kullanılmıştır. Yani, çekim eki eklenmemiştir.
Yukarıdaki değerlendirmeler ışığında, sadece “C” şıkkı çekim eki almamıştır. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.
10 Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisinde iyelik eki yoktur?
- Heyecanınız hiçbir zaman yok olmasın.
- Kazı çalışmaları üç yıldır devam ediyor.
- İşin biter bitmez bizim yanımıza gel.
- Yolum uzun, bu yüzden hemen gitmeliyim.
10. Sorunun Çözümü
Bu soruda, verilen cümlelerde iyelik eki taşıyan ve taşımayan sözcükler analiz edilmiştir. A şıkkındaki “Heyecanınız” kelimesinde, duygu bildiren sözcüğe -nız iyelik eki eklenmiştir. C şıkkındaki “yanımıza” kelimesinde ise yan kelimesine eklenen -ımız eki sayesinde iyelik anlamı katılmıştır. D şıkkındaki “Yolum” ifadesinde, yol köküne -um eki eklenerek kişiye ait olma durumu belirtilmiştir.
Buna karşın, B şıkkındaki “Kazı” kelimesi, herhangi bir iyelik eki almamıştır. Sözcük yalın haliyle yer almakta olup, herhangi bir aitlik bildiren ek içermemektedir.
Tüm şıkların değerlendirilmesi sonucunda, sadece “B” şıkkı iyelik eki taşımamaktadır. Bu sebeple doğru cevap “B” şıkkıdır.
11
Faks makinesi, yazıları(I) ve resimleri telefon üzerinden
birkaç(II) saniyede uzaktaki bir alıcı(III) makineye gönderen cihazdır.
İlk faks makinesi 1843’te ortaya(IV) çıkmıştır.
Bu metinde numaralanmış sözcüklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- I. sözcükte iyelik eki vardır.
- II. sözcük birleşik yapılıdır.
- III. sözcük türemiş sözcüktür.
- IV. sözcük, yönelme durum eki almıştır.
11. Sorunun Çözümü
Bu soruda, metinde numaralandırılan sözcüklerin yapısal özellikleri ve ek alımları üzerinden değerlendirme yapılmıştır. Burada I. sözcük “yazıları” ifadesi incelendiğinde, ilk bakışta iyelik eki içerdiği düşünülebilir; ancak detaylı analizde, “yazıları” kelimesi esasen yazı köküne önce çoğul eki eklenmiş (yazılar) ve ardından cümle içindeki nesne görevini belirleyen -ı (accusative/nesne durumu) eki eklenmiştir. Bu ek diziliminde, -ı eki iyelik eki değil, yalnızca çekim ekidir. Dolayısıyla “yazıları” sözcüğünde iyelik eki bulunmamaktadır ve A şıkkındaki “I. sözcükte iyelik eki vardır” ifadesi yanlıştır.
Öte yandan, II. sözcük “birkaç” kelimesi, köken itibarıyla “bir” ve “kaç” sözcüklerinin birleşmesinden meydana gelmiş olarak değerlendirilir ve bu yönüyle birleşik yapılı kabul edilebilir. III. sözcük “alıcı” ise, fiil kökü olan “al-”a eklenen türetme eklerinin sonucunda oluşmuş türemiş bir sözcüktür. IV. sözcük “ortaya” ifadesinde ise, sözlük anlamına yöneliş bildirirken, aslında “‑ya” yönelme ekinin etkisi görülmektedir.
Tüm bu değerlendirmeler ışığında, diğer numaralandırılmış sözcükler için verilen özellikler doğru kabul edilirken; yalnızca “A” şıkkında yer alan I. sözcükte iyelik eki bulunduğu iddiası yapı itibarıyla söylenemez. Bu nedenle sorunun doğru cevabı “A” şıkkıdır.
12 Aşağıdakilerden hangisinde “-ler (-lar)” ekinin cümleye kattığı anlam yanlış verilmiştir?
- Annemi karşımda görünce dünyalar benim oldu. (Abartma)
- Akşamları mutlaka bir bardak süt içerim. (Her)
- Başkan Beyler toplantıya katılacaklar. (Saygı)
- Bu topraklarda nice Yunuslar yetişmiş. (Yaklaşıklık)
12. Sorunun Çözümü
Bu soruda, “-ler (-lar)” ekinin cümleye kattığı anlamların değerlendirilmesi istenmiştir. A şıkkındaki “dünyalar” ifadesinde ek, abartma anlamı katarak mecazi bir kullanım sağlar; bu kullanım doğrudur. B şıkkında “akşamları”, düzenli tekrar eden zaman dilimini belirtmek için kullanılmış olup, “her” anlamını verir; bu da doğru bir yorumdur. C şıkkındaki “Beyler” kelimesinde ise, çoğul eki aynı zamanda saygı ifadesi olarak da kullanılmıştır; bu kullanım da yerindedir.
Ancak D şıkkındaki “Yunuslar” kelimesinde, ek yalnızca çoğul anlamı katmaktadır. Burada “yaklaşıklık” ifadesi verilmiş olsa da, “-ler” eki sayısal çoğulluk bildirir; miktarın yaklaşık olduğunu ifade etmez. Dolayısıyla, “D” şıkkında ekin kattığı anlam yanlış tanımlanmıştır.
Bu ayrıntılı değerlendirme sonucunda, doğru cevap “D” şıkkıdır.