1 Aşağıdaki cümlelerden hangisinde sıfat basit yapılıdır?
- Tuzlu pasta yemeyi severim.
- Bakımlı bahçe benim eserim.
- İyi günler bizi bekliyor.
- Parlak gökyüzünde yıldızları seyrettim.
1. Sorunun Çözümü
Türkçede sıfat sözcükleri, varlık ve kavramları niteleyen ve onlara özellik katan kelimelerdir. Basit yapılı sıfatlar, kök halinde kalır ve üzerine hiçbir yapım veya çekim eki almazlar. Böylece kelimenin anlamı doğrudan kökten aktarılır. Öte yandan türemiş (veya türemiş yapılı) sıfatlar, köke getirilen eklerle yeni anlam katmanları kazanır. Şimdi şıkları tek tek inceleyerek hangi sıfatın basit yapılı olduğunu belirleyelim.
- A şıkkı – “Tuzlu”: “tuz” köküne “-lu” yapım eki getirilmiş, türemiş bir sıfattır.
- B şıkkı – “Bakımlı”: “bakım” köküne “-lı” eki eklenmiş, türemiş bir sıfattır.
- C şıkkı – “İyi”: Sözcük herhangi bir ek almamış, sadece kök hâlinde; bu nedenle basit yapılı bir sıfattır.
- D şıkkı – “Parlak”: “parla” köküne “-k” yapım eki eklenerek oluşturulmuş, türemiş bir sıfattır.
Yukarıdaki açıklamalardan açıkça görüldüğü üzere, yalnızca “İyi” sözcüğü kök hâlinde kalıp hiçbir ek almamış; bu da onun basit yapılı bir sıfat olduğunu gösterir. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.
2 “O” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat olarak kullanılmamıştır?
- O, beni her zaman üzdü.
- O günleri hiç unutamıyorum.
- O bardağı bana uzatır mısın?
- Kötü biri olduğu söyleniyor o adamın.
2. Sorunun Çözümü
Türkçede “O” sözcüğü hem zamir (yerine geçen kelime) hem de gösterme sıfatı (işaret sıfatı) olarak kullanılabilir. Zamir olarak kullanıldığında, o sözcük doğrudan cümlenin ögesi olur ve kendisinden sonra bir isim gelmez. Gösterme sıfatı olarak kullanıldığında ise, mutlaka nitelenen bir isimle birlikte yer alır. Şıklarda hangisinde isim nitelemeden, zamir işleviyle kullanıldığına bakalım:
- A şıkkı – “O, beni her zaman üzdü.”: Burada “O” doğrudan cümlenin öznesi olmuş; ardından herhangi bir isim gelmemiştir. Dolayısıyla bu kullanım zamirtir, sıfat olarak kullanılmamıştır.
- B şıkkı – “O günleri hiç unutamıyorum.”: “O” sözcüğü günleri isimini niteliyor. Bu durumda gösterme sıfatı görevi görmektedir.
- C şıkkı – “O bardağı bana uzatır mısın?”: Burada “O”, bardağı isimine işaret eden bir gösterme sıfatıdır.
- D şıkkı – “Kötü biri olduğu söyleniyor o adamın.”: “O” kelimesi, adamın kelimesini niteliyor ve gösterme sıfatı olarak kullanılmıştır.
Yukarıdaki incelemeye göre yalnızca “A, beni her zaman üzdü.” cümlesinde “O” zamir olarak kullanılmış; diğerlerinde ise gösterme sıfatıdır. Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.
3 Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik yapılı sıfat yoktur?
- Hiçbir kitap bu kadar güzel olamaz.
- Sen ufak çantayı al.
- Herhangi bir öğrenci seçildi.
- Birkaç sözüm olacak sana.
3. Sorunun Çözümü
Türkçede birleşik yapılı sıfatlar, birden çok kelimenin kaynaşarak tek bir sıfat görevi görmesiyle ortaya çıkar. Bu yapılar, sınav sorularında sıfat türlerini ayırt etmede sıkça karşımıza çıkar ve öğrencilerin bu yapıları doğru tanıması, anlamını kavraması açısından önemlidir. Daha detaylı açıklamak gerekirse, birleşik yapılı sıfatlarda ek almayan veya kök halinde bulunan basit sıfatların aksine, birden çok öğe bir araya gelerek yeni anlamlı bir sıfat oluşturur.
- A şıkkı – “Hiçbir kitap bu kadar güzel olamaz.”: “hiçbir” kelimesi, “hiç” ve “bir” sözcüklerinin kaynaşmasıyla oluşan birleşik yapılı sıfat örneğidir.
- B şıkkı – “Sen ufak çantayı al.”: “ufak” kelimesi kök halinde ve hiçbir ek almamıştır; bu nedenle basit yapılı sıfattır ve birleşik yapılı değildir.
- C şıkkı – “Herhangi bir öğrenci seçildi.”: “herhangi” kelimesi, “her” ve “hangi” sözcüklerinin birleşimiyle oluşan birleşik yapılı sıfattır.
- D şıkkı – “Birkaç sözüm olacak sana.”: “birkaç” kelimesi, “bir” ve “kaç” sözcüklerinin kaynaşmasıyla meydana gelen birleşik yapılı sıfat örneğidir.
Bu açıklamalar ışığında, yalnızca “ufak” sözcüğü ek almadan kök halinde durduğu için birleşik yapılı sıfat barındırmayan B şıkkında yer alır. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.
4
1. Sevimli köpek herkesi etrafına topladı.
2. Şanlı bayrağım gökyüzünde dalgalanıyor.
3. Sıcak havalarda çok terliyorum.
4. Sınav sorularından hepsi kolaydı.
Yukarıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük sıfat değildir?
- 1
- 2
- 3
- 4
4. Sorunun Çözümü
Bu soruda altı çizili kelimelerin sıfat işlevi taşıyıp taşımadığını inceliyoruz. Sıfatlar, isimleri niteleyen veya belirten kelimelerdir. Eğer bir kelime doğrudan bir isme özellik katıyor, niteliğini ifade ediyorsa sıfattır; ancak sadece isim grubunun önünde, ek almadan duran bir kelime ise sıfat değil, ad tamlaması öğesi olabilir. Şimdi her bir cümledeki altı çizili sözcüğü tek tek değerlendirelim:
- A şıkkı – “Sevimli köpek”: “Sevimli” kelimesi, doğrudan köpek ismini niteliyor ve ona bir özellik katıyor. Bu nedenle sıfattır.
- B şıkkı – “Şanlı bayrağım”: “Şanlı” kelimesi de bayrağım ismine ait bir nitelik taşıyor ve yapım eki almadan kök anlamıyla kullanılıyor. Burada da sıfat işlevi görülür.
- C şıkkı – “Sıcak havalarda”: “Sıcak” sözcüğü havalar ismini belirtiyor; sıcaklık özelliğini vurguluyor. Dolayısıyla bu da sıfattır.
- D şıkkı – “Sınav sorularından”: “Sınav” kelimesi ise sorular isminin önünde duruyor ama kendi başına bir sıfat eki veya niteliği yok. Burada isim grubunu oluşturan bir ad tamlaması öğesidir, sıfat değildir.
Yapılan inceleme sonucunda yalnızca D şıkkındaki “Sınav” sözcüğü sıfat değil, isim tamlamasında belirleyici olarak kullanılmıştır. Diğer üçünde ise altı çizili kelimeler doğrudan isimleri niteleyip özellik kattığı için sıfattır. Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.
5 Aşağıda verilen cümlelerin hangisinde farklı yolla yapılmış bir birleşik sıfat kullanılmıştır?
- Boş bakışlı adamdan korktum.
- Bize iri taneli bezelye lazım.
- Eski elbiseli adamı tanımıyorum.
- Tadı bozuk sütü sakın içme.
5. Sorunun Çözümü
Sevgili öğrenciler, birleşik yapılı sıfatlar, birden çok öğenin kaynaşarak tek bir sıfat görevi görmesiyle oluşur. En yaygın yöntem, -lı/-li/-lu/-lü eklerinin isim köklerine getirilmesidir. Ancak ek kullanılmadan, kelime grubu hâlinde de birleşik sıfat oluşturulabilir. Bu soruda şıklarda yer alan birleşik sıfatlardan hangisinin farklı bir yolla oluşturulduğunu adım adım inceleyelim:
- A şıkkı – “Boş bakışlı”: “boş bakış” isim tamlamasına -lı yapım eki eklenerek oluşturulmuş, ekle türetilmiş birleşik sıfat örneğidir.
- B şıkkı – “İri taneli”: “iri tane” kelime grubuna -li eki gelmiş; bu da yapım ekiyle türetilmiş birleşik sıfattır.
- C şıkkı – “Eski elbiseli”: “eski elbise” tamlamasına -li eki eklenerek oluşturulmuş, yapım ekiyle birleşik sıfattır.
- D şıkkı – “Tadı bozuk”: Burada ek yoktur; “tadı” isim kökünü izleyen “bozuk” sıfatı, kelime grubu hâlinde birleşik sıfat işlevi görür. Yani ek kullanılmadan kurulan birleşik sıfattır.
Görüldüğü gibi A, B ve C şıklarındaki birleşik sıfatlar yapım eki ile oluşturulurken, D şıkkında kelime grubu kullanılmıştır. Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.
6 “…………….kitabımı çok seviyorum.” cümlesinde noktalı yere hangisi getirildiğinde sıfat kullanılmamış olur?
- Yeni
- Ders
- Kalın
- Mavi
6. Sorunun Çözümü
Bu soruda, sıfat kavramını hatırlayalım: Sıfat, isimleri niteleyen veya açıklayan, onlara özellik, nitelik ya da durum kazandıran kelimedir. Sıfatlar, nitelenen isimden önce gelir ve o ismin hangi özelliği taşıdığını ifade eder. Buna karşılık bazı sözcükler, başka bir ismi doğrudan belirten isim tamlaması öğesi olarak kullanılır ve bu durumda sıfat işlevi görmez.
- A şıkkı – “Yeni”: “yeni” kelimesi, “kitap” isminin ne zaman edinildiği veya hangi durumda olduğu bilgisini verir; dolayısıyla sıfattır.
- B şıkkı – “Ders”: “ders” kelimesi, “kitap” sözcüğünü doğrudan belirten bir isimdir ve ek almadan isim tamlaması oluşturur; bu kullanımda sıfat değil, isim işlevi görür.
- C şıkkı – “Kalın”: “kalın” kelimesi, kitabın kalınlık özelliğini anlatır; bu nedenle sıfat olarak görev yapar.
- D şıkkı – “Mavi”: “mavi” kelimesi, kitabın rengini belirterek sıfat işlevi görür.
Yapılan inceleme sonucunda, yalnızca “ders” kelimesi sıfat değil, isim tamlamasında belirleyici bir öğedir. Diğer üç seçenek ise açıkça kitabın niteliğini ifade eden sıfatlardır. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.
7 Aşağıdaki cümlelerin hangisinde türemiş yapılı sıfat vardır?
- Bilinçli tüketici hakkını arıyor.
- Şimdi tam vakti işte.
- Üç kitabı bir haftada okudum.
- Saçları güzel yüzüne dökülmüş.
7. Sorunun Çözümü
Sevgili öğrenciler, Türkçede türemiş yapılı sıfatlar, mevcut bir kökün yapım eki almasıyla oluşur. Bu ekler, sıfatın anlamını genişleterek yeni anlam katmanı sağlar. Örneğin “-li”, “-lı”, “-siz” gibi ekler kök sözcüğe eklenerek farklı anlamlı sıfatlar oluşturur. Şimdi şıklardaki sözcükleri inceleyelim:
- A şıkkı – “Bilinçli”: “bilinç” köküne -li yapım eki gelerek oluşturulmuş, türemiş yapılı sıfat örneğidir.
- B şıkkı – “Tam”: “tam” sözcüğü kök halinde kullanılmış, hiçbir yapım eki almamıştır; bu nedenle türemiş yapılı sıfat değildir.
- C şıkkı – “Üç”: “üç” sayıyı ifade eden bir sözcüktür ve eki yoktur; sayı sıfatı olsa da türemiş yapılı değildir.
- D şıkkı – “Güzel”: “güzel” kelimesi de kök halinde kalır ve ek almaz; türemiş yapılı sıfat sayılmaz.
Yukarıdaki açıklamalardan yalnızca “bilinçli” kelimesinin köküne ek alarak yeni bir sıfat oluşturduğu görülür. Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.
8 Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, hem basit hem türemiş yapılı sıfat kullanılmıştır?
- Korkak kedi masanın altına girdi.
- Tozlu yollardan güçlükle geçtik.
- Büyük gözleri, iri elleri vardı.
- Tatlı rüyalar diliyorum sana.
8. Sorunun Çözümü
Sevgili öğrenciler, Türkçede sıfatların yapısal özelliklerini incelerken bazen bir cümlede birden fazla sıfat türü bir arada kullanılabilir. Basit yapılı sıfatlar, doğrudan kök hâlinde olup herhangi bir yapım eki almazlar; türemiş yapılı sıfatlar ise köke getirilen yapım ekleri ile oluşturulur. Bu soru, bir cümlede hem basit hem de türemiş yapılı sıfatın bir arada yer aldığı cümleyi bulmanızı istiyor.
- A şıkkı – “Korkak kedi masanın altına girdi.”: Burada yalnızca “korkak” sıfatı var; o da kök “korku”ya eklenen -ak yapım ekiyle türemiş. Dolayısıyla basit yapılı sıfat içermiyor.
- B şıkkı – “Tozlu yollardan güçlükle geçtik.”: Yalnızca “tozlu” sıfatı mevcut; kök “toz”a gelen -lu yapım ekiyle türemiş bir sıfat örneği.
- C şıkkı – “Büyük gözleri, iri elleri vardı.”: “Büyük” sözcüğü kök “büyü”ye eklenen -k ile türemiş yapılı bir sıfat, “iri” ise doğrudan kök halinde, ek almamış basit yapılı bir sıfattır. Böylece bu cümlede hem basit hem de türemiş yapılı sıfat bir arada kullanılmıştır.
- D şıkkı – “Tatlı rüyalar diliyorum sana.”: Sadece “tatlı” sıfatı var; kök “tat”a eklenen -lı ile türemiş bir örnek.
Yukarıdaki açıklamaya göre yalnızca C şıkkında, bir yandan kök hâlindeki basit sıfat, diğer yandan yapım eki almış türemiş sıfat birlikte görülmektedir. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.
9 Aşağıdaki cümlelerin hangisinde basit yapılı sıfat kullanılmıştır?
- Biçimli saçların sana yakışmış.
- İnce dilimler şeklinde kestim.
- Işıklı yolu takip et, eve varırsın.
- Burnunu olmadık işlere sokuyor.
9. Sorunun Çözümü
Sevgili öğrenciler, Türkçede basit yapılı sıfatlar, kök hâlinde kalıp hiçbir yapım eki veya çekim eki almayan, doğrudan isimleri niteleyen kelimelerdir. Aşağıdaki şıklarda yer alan sıfatları, kök yapıları ve ek durumlarına göre inceleyelim. Hangi cümledeki sıfatın gerçek anlamda basit yapılı olduğunu adım adım açıklayalım:
- A şıkkı – “Biçimli”: “biçim” köküne -li (yapım eki) getirilerek oluşturulmuş, türemiş yapılı sıfat örneğidir.
- B şıkkı – “İnce”: “ince” kelimesi doğrudan kök hâlindedir; hiçbir ek almamıştır. Bu nedenle basit yapılı sıfattır.
- C şıkkı – “Işıklı”: “ışık” köküne -lı eki eklenmiş, türemiş yapılı bir sıfattır.
- D şıkkı – “Olmadık”: “ol-” köküne getirilen geçmiş zaman ve olumsuzluk ekleriyle oluşturulan, çekim ekli bir fiilden türeyen sıfat-fiil grubudur; basit sıfat değildir.
Yukarıdaki analiz sonucu yalnızca “ince” kelimesi kök hâlinde kalıp ek almamış; bu da onun basit yapılı sıfat olduğunu gösterir. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.
10 Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kurallı birleşik sıfat yoktur?
- Gömleği kirli olan çocuk seni sordu.
- Başı kel adamı tanıyor musun?
- Tel örgülü duvardan atladık.
- Yağlı ellerini sakın bir yere sürme.
10. Sorunun Çözümü
Bu soruda kurallı birleşik sıfatlar nedir, nasıl oluşur ve nasıl ayırt edilir konusunu ele alacağız. Kurallı birleşik sıfatlar, iki veya daha fazla sözcüğün belirli yapısal kurallara göre bir araya gelip tek bir sıfat işlevi görmesiyle oluşur. Bu öğeler, genellikle isim + isim veya isim + kök + ek kalıplarında birleştirilir ve aralarında boşluk, kesme işareti veya bitişik yazım bulunabilir. Sıklıkla nitelendirdikleri varlığın özelliklerini bütünsel bir şekilde tanımlayan bu yapıyı dört şıkta inceleyeceğiz.
- A şıkkı – “Gömleği kirli olan çocuk”: “gömleği” ve “kirli” sözcükleri isim tamlaması oluşturduktan sonra -li yapım eki alarak birleşik sıfat meydana getirmiştir. Bu, birden fazla öğenin kaynaşmasıyla ortaya çıkan kurallı birleşik sıfat örneğidir.
- B şıkkı – “Başı kel adam”: “başı” ve “kel” iki ayrı sözcüğün yan yana gelmesiyle tek bir niteliği karşılayacak şekilde kullanılmış, aralarına ek veya bağlantı işareti girmese de birden çok öğe taşıyan kurallı birleşik sıfat yapısıdır.
- C şıkkı – “Tel örgülü duvardan”: “tel” ve “örgü” sözcükleri bir araya gelerek -lü eki almış, çoklu öğe içeren ve belirli kurallara göre kaynaşan bir kurallı birleşik sıfat oluşturmuştur.
- D şıkkı – “Yağlı ellerini sakın bir yere sürme”: “yağlı” kelimesi yalnızca “yağ” köküne gelen -lı yapım ekiyle türetilmiş, tek öğeli bir türemiş yapılı sıfattır; birden fazla öğe kaynaşması içermediği için kurallı birleşik sıfat değildir.
Tüm değerlendirmeler ışığında yalnızca “yağlı” tek sözcükten meydana gelmiş ve çoklu öğe kaynaşması içermeyen bir sıfat niteliği taşır. Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.
11 Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem basit hem bileşik yapılı sıfata örnek vardır?
- Dört yana haber saldık, birkaç gün sonra gelir.
- Sana uzun bir elbise alalım.
- Hadi yemyeşil kırlara çıkalım.
- Buzlu suyu sakın içme.
11. Sorunun Çözümü
Sevgili öğrenciler, Türkçede basit yapılı sıfatlar, tek bir kök hâlinde kalan ve hiçbir yapım ya da çekim eki almayan kelimelerdir. Buna karşılık bileşik yapılı sıfatlar, iki veya daha fazla öğenin kaynaşıp tek bir sıfat işlevi görmesiyle oluşur. Bu soruda, bir cümlede hem basit hem de bileşik yapılı sıfatın birlikte yer aldığı seçeneği bulmanız isteniyor.
- A şıkkı – “Dört yana haber saldık, birkaç gün sonra gelir.”: “dört” sözcüğü, dört sayısını belirten ve ek almayan basit yapılı sıfattır. “birkaç” ise “bir” ve “kaç” kelimelerinin kaynaşıp tek sözcük oluşturmasıyla meydana gelen bileşik yapılı sıfattır.
- B şıkkı – “Sana uzun bir elbise alalım.”: “uzun” kelimesi ek almayan basit yapılı sıfattır, ancak cümlede bileşik yapılı sıfat yoktur.
- C şıkkı – “Hadi yemyeşil kırlara çıkalım.”: Burada yalnızca “yemyeşil” kullanılmış; bu sözcük bileşik yapılı sıfattır, ancak basit yapılı sıfat bulunmaz.
- D şıkkı – “Buzlu suyu sakın içme.”: “buzlu” kelimesi türemiş yapılı sıfattır (buz + -lu) ve bileşik yapılı sıfat sayılmaz; basit yapılı da değildir.
Bu inceleme sonucunda yalnızca A şıkkında, “dört” gibi basit yapılı bir sıfat ile “birkaç” gibi bileşik yapılı bir sıfat birlikte kullanılmıştır. Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.
12 Aşağıdakilerden hangisinde türemiş sözcük bir ismi nitelemiştir?
- Karşıdaki kıyıda iki sandal vardı.
- Adama kızınca çok kuvvetli vurmuş.
- Dikkatli insanlar, ayrıntılara önem verirler.
- Belki de iyi düşünceler üretilir.
12. Sorunun Çözümü
Türkçede türemiş sözcük kavramı, kök sözcüğe getirilen yapım ekleri sayesinde yeni anlamlı sözcüklerin oluşmasıdır. Türemiş sıfatlar, genellikle -li/-lı/-lu/-lü veya -siz gibi ekleri alarak isim köklerinden türetilir ve bu sıfatlar bir ismi niteleyerek görev yapar. Soru, hangi cümlede türemiş bir sözcüğün doğrudan bir ismi nitelediğini sormaktadır.
- A şıkkı – “Karşıdaki”: “karşıdaki”, -ki ekini alan bir gösterme sıfatıdır ve genellikle ilgi zamiri/ilgi sıfatı görevindedir; türemiş sıfat tanımına girmez.
- B şıkkı – “Kuvvetli”: “kuvvetli”, -li ekiyle türemiş bir sıfattır, ancak burada eylem olan vurmak fiilini nitelerek zarf görevinde kullanılmıştır; ismi nitelemez.
- C şıkkı – “Dikkatli”: “dikkatli”, “dikkat” köküne gelen -li ekiyle türemiş bir sıfattır ve doğrudan “insanlar” ismini nitelemektedir.
- D şıkkı – “İyi”: “iyi” kelimesi ek almamış, kök hâlinde bir basit yapılı sıfattır ve türemiş olma özelliği taşımaz.
Yukarıdaki açıklamalardan görüldüğü üzere, sadece “dikkatli” kelimesi türemiş bir sıfat olarak bir ismi doğrudan nitelemiştir. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.
13 Aşağıdakilerin hangisinde türemiş sözcük sıfattır?
- Konuşmacının bu sözlerini dikkatle dinliyormuş.
- Gençlik yıllarını çok özlediğini söyledi.
- Adamın siyah gözlüklerini görünce gülmeye başladım.
- Karşı kıyıya kadar yüzdüm.
13. Sorunun Çözümü
Sevgili öğrenciler, Türkçede türemiş sözcük kavramı, bir kök sözcüğe getirilen yapım ekleri ile yeni anlamlı kelimeler oluşturulmasıdır. Bu soruda aradığımız, türemiş bir kelimenin sıfat olarak kullanıldığı örnektir. Şıklarda yer alan sözcükleri tek tek inceleyelim:
- A şıkkı – “Konuşmacının bu sözlerini dikkatle dinliyormuş.”: “dikkatle”, “dikkat” köküne -le yapım eki alarak türetilmiş bir sözcüktür; ancak burada zarf (dinleme biçimini) belirtmek için kullanılmış, sıfat değildir.
- B şıkkı – “Gençlik yıllarını çok özlediğini söyledi.”: “gençlik”, “genç” köküne -lik ekiyle türetilmiş türemiş sözcüktür ve “yıllarını” isimini niteleyerek sıfat işlevi üstlenmiştir.
- C şıkkı – “Adamın siyah gözlüklerini görünce gülmeye başladım.”: “siyah”, kök halinde bir basit sıfattır; türemiş olma özelliği yoktur.
- D şıkkı – “Karşı kıyıya kadar yüzdüm.”: “karşı”, kök hâlindeki bir sıfat olarak görev yapar ve türemiş sözcük değildir.
Böylece yalnızca B şıkkındaki “gençlik” türemiş bir sözcük olup, isim nitelerken sıfat görevinde kullanılmıştır. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.
14 Aşağıda verilen tamlamalarda hangisinde anlamca kaynaşmış birleşik sıfat kullanılmıştır?
- Şarkıların anlamlı sözleri olmalı.
- Ünlü yazarın yeni romanı çıktı.
- Boşboğaz müdür, yine pot kırmış.
- Üç tane evi vardı, kiraya veriyordu.
14. Sorunun Çözümü
Türkçede anlamca kaynaşmış birleşik sıfat, birden çok sözcüğün anlam bütünlüğü içinde kaynaşıp yeni, tek bir sıfat görevini üstlendiği yapıdır. Bu sıfatların anlamı, parçalarından bağımsız olarak oluşur ve birleştikleri öğelerin bireysel anlamlarıyla tam örtüşmez. Şıklarda verilen tamlamaları bu bakış açısıyla incelersek:
- A şıkkı – “anlamlı sözleri”: “anlamlı”, “anlam” köküne -lı eki getirilerek türetilmiş türemiş yapılı sıfattır; parçaları tek başına birleşik sayılmaz.
- B şıkkı – “ünlü yazarın”: “ünlü”, “ün” köküne -lü eklenerek oluşan türemiş yapılı sıfattır; bileşik yapılı değildir.
- C şıkkı – “Boşboğaz müdür”: “boşboğaz”, “boş” ve “boğaz” sözcüklerinin anlamca kaynaşıp tek bir sıfat olarak kullanıldığı kaynaşmış birleşik sıfat örneğidir.
- D şıkkı – “Üç tane”: “üç” sayı belirten sözcüktür, “tane” ise isim; bu ifadede sıfat dahi yoktur, birleşik sıfat koşulunu sağlamaz.
Yapılan incelemeye göre yalnızca “boşboğaz” ifadesi parçalarının bireysel anlamını aşan, kaynaşmış bir sıfat görevindedir. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.
15 Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki birleşik sıfat diğerlerinden farklı bir biçimde oluşmuştur?
- Kara gözlü bir kızdı Ayşe.
- Açık sözlü insanları severim.
- Siyah eldivenli kadın yanıma yaklaştı.
- Sesi güzel öğrenciler arıyoruz.
15. Sorunun Çözümü
Sevgili öğrenciler, Türkçede birleşik sıfatlar, birden fazla öğenin bir araya gelerek tek bir sıfat işlevi görmesiyle oluşur. Çoğunlukla bu yapı, bir isim köküne getirilen -li/-lı/-lu/-lü gibi yapım ekleriyle meydana gelir ve ardından gelen başka bir niteleyici sözcükle birlikte kullanılır. A, B ve C şıklarındaki birleşik sıfatlar bu ekle türetme yöntemiyle kurulmuştur; ancak D şıkkındaki kullanım farklıdır.
- A şıkkı – “Kara gözlü bir kızdı Ayşe.”: “göz” köküne -lü eki eklenmiş ve “kara” sözcüğüyle birleşerek ekle türetilmiş birleşik sıfat oluşturulmuştur.
- B şıkkı – “Açık sözlü insanları severim.”: “söz” köküne -lü eki gelmiş, “açık” sözcüğüyle kaynaşarak ekle türetilmiş birleşik sıfat olarak kullanılmıştır.
- C şıkkı – “Siyah eldivenli kadın yanıma yaklaştı.”: “eldiven” köküne -li eki getirilip “siyah” sözcüğüyle bir araya gelmiş, ekle türetilmiş birleşik sıfat oluşturulmuştur.
- D şıkkı – “Sesi güzel öğrenciler arıyoruz.”: Burada “ses” köküne gelen iyelik ekiyle oluşturulan “sesi” tamlamasıyla “güzel” sıfatı yan yana kullanılmıştır; **tek bir sözcük içinde kaynaşan ekli birleşik sıfat** değil, bir isim tamlaması + sıfat yapısı söz konusudur.
Bu inceleme sonucunda yalnızca D şıkkındaki yapı, diğerlerinden farklı bir biçimde (ekle türetilmiş birleşik sıfat değil, tamlama içi niteleme) oluşmuştur. Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.