Söz sanatları, anlatımı güçlendirmek için başvurulan yollardır. Abartma (mübalağa), bir özelliğin ya da durumun olduğundan çok daha fazla veya az gösterilmesidir.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde abartma sanatı yoktur?
- Seni beklerken ağaç oldum, kök saldım.
- O kadar susadım ki okyanusu içsem doymam.
- Hapşırınca çıkan gürültüden yer yerinden oynadı.
- Kömür gibi kapkara gözleriyle etrafa bakıyordu.
Sorunun Çözümü
Abartma (mübalağa) sanatında gerçeklik sınırları zorlanır; benzetmede ise bir varlık başka bir varlığa nitelik yönünden benzetilir.
- A) “Beklerken ağaç olmak ve kök salmak” ifadesi, bekleme süresinin uzunluğunu aşırıya kaçarak anlatır. → Abartma vardır.
- B) Susuzluğun şiddetini anlatmak için “okyanusu içmek” gibi imkansız bir ölçü kullanılmıştır. → Abartma vardır.
- C) Hapşırma sesinin şiddeti, “yerin yerinden oynaması” şeklinde abartılmıştır. → Abartma vardır.
- D) Bu cümlede gözlerin rengi kömüre benzetilmiştir. Burada durum olduğu gibi (benzetme yoluyla) aktarılmış, bir özellik aşırı büyütülmemiştir. → Abartma yoktur.
Cevap: D
Türkçe öğretmeni, tahtaya metin türlerinin özelliklerini içeren dört farklı kart asmıştır:
Buna göre, numaralanmış kartlardan hangisi “olay yazısı” grubunda yer almaz?
- I
- II
- III
- IV
Sorunun Çözümü
Edebi metinler genel olarak “Olay Yazıları” ve “Düşünce (Fikir) Yazıları” olmak üzere iki temel başlıkta incelenir.
- A) I. Kart (Hikâye/Öykü): Bir olay örgüsüne dayandığı için olay yazısıdır.
- B) II. Kart (Masal): Olağanüstü de olsa bir olay anlatıldığı için olay yazısıdır.
- C) III. Kart (Deneme): Yazarın duygu ve düşüncelerini öznel bir dille anlattığı, bir olay akışının bulunmadığı türdür. Bu nedenle düşünce yazısıdır.
- D) IV. Kart (Roman): Hikâyeden daha kapsamlı bir olay örgüsüne sahip olduğu için olay yazısıdır.
Cevap: C
Henüz ilkokul çağındaydım. Babamın tayini nedeniyle Erzurum’dan İzmir’e taşınmıştık. O günü asla unutamam. Deniz, uçsuz bucaksız mavi bir çarşaf gibi önümde uzanıyordu. Erzurum’un karlı dağlarından sonra bu manzarayı görmek beni hem şaşırtmış hem de büyülemişti. Sahilde yediğimiz o ilk gevreğin tadı hâlâ damağımdadır. Aradan yıllar geçse de İzmir ile tanıştığım o an, zihnimdeki tazeliğini koruyor.
Bu metnin türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Günlük
- Gezi Yazısı
- Deneme
- Anı
Sorunun Çözümü
Anı (hatıra); kişinin başından geçen veya tanık olduğu olayları, üzerinden zaman geçtikten sonra anlattığı yazı türüdür.
- A) Günlükte olaylar günü gününe yazılır ve tarih atılır; burada ise geçmişe dönüş vardır.
- B) Gezi yazısında amaç bir yeri tanıtmaktır; burada ise kişisel bir hatıra ve duygu ön plandadır.
- C) Denemede yazar herhangi bir konudaki şahsi fikirlerini anlatır, olay örgüsü bulunmaz.
- D) Yazar, geçmişte yaşadığı bir olayı (taşınma anısını) üzerinden yıllar geçtikten sonra duygularıyla harmanlayarak anlattığı için metin bir anı örneğidir.
Cevap: D
Ömer Seyfettin, 1884 yılında Gönen’de dünyaya geldi. Öğrenim hayatına Gönen’de başladıktan sonra İstanbul’a gelerek Mekteb-i Osmanîde eğitimine devam etti. Edirne Askerî İdadisinden mezun oldu. Edebiyatımızda “Milli Edebiyat” akımının öncülerinden biri sayılan yazar, Türk hikâyeciliğine yeni bir soluk getirmiştir.
Bu metnin türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Otobiyografi
- Hikâye
- Biyografi
- Deneme
Sorunun Çözümü
Tanınmış bir kişinin hayatının, eserlerinin ve başarılarının başkası tarafından nesnel bir dille anlatıldığı yazı türüne biyografi (yaşam öyküsü) denir.
- A) Otobiyografi, kişinin kendi hayatını bizzat kendisinin anlatmasıdır (1. kişi ağzı).
- B) Hikâye, yaşanmış veya tasarlanmış olayların anlatıldığı kurgusal bir türdür.
- C) Metinde ünlü yazar Ömer Seyfettin’in hayatı, eğitimi ve edebî kişiliği üçüncü kişi ağzıyla anlatıldığı için bu bir biyografidir.
- D) Deneme, yazarın herhangi bir konudaki kişisel görüşlerini kanıtlama amacı gütmeden paylaştığı türdür.
Cevap: C
• Yaşanmış veya yaşanması mümkün olayları anlatır. • Kişi kadrosu romana göre daha dardır. • Olaylar dar bir zaman diliminde geçer ve ayrıntıya girilmez. • Genellikle tek bir olay üzerine kurgulanır.
Özellikleri sıralanan edebi tür aşağıdakilerden hangisidir?
- Hikâye (Öykü)
- Roman
- Masal
- Fabl
Sorunun Çözümü
Soruda verilen özellikler, olaya dayalı ancak kapsamı dar olan bir türü işaret etmektedir.
- A) Hikâye; yaşanabilir olayları anlatması, kişi kadrosunun az olması ve detaya girmemesiyle verilen özelliklere birebir uyar. → Doğru Cevap
- B) Roman; geniş zaman dilimi, kalabalık kişi kadrosu ve derinlemesine tahliller içerir. Hikâyeden daha uzundur. → Yanlış
- C) Masal; olağanüstü olayları ve varlıkları (devler, periler) konu alır. Gerçeküstüdür. → Yanlış
- D) Fabl; kahramanları genellikle hayvanlar olan, sonunda ders verme amacı güden metinlerdir. → Yanlış
Cevap: A
Bir yazar, yeni başlayacağı eseri için çalışma masasına şu notları almıştır:
Yazarın bu notlarına göre kaleme alacağı edebi tür aşağıdakilerden hangisidir?
- Hikâye (Öykü)
- Roman
- Masal
- Fabl
Sorunun Çözümü
Soruda verilen notlardaki anahtar kavramlar bizi doğrudan tek bir türe götürmektedir:
- A) Hikâye: Yaşanmış ya da yaşanması mümkün olayların anlatıldığı, kişi kadrosunun az, olay örgüsünün sade ve metnin kısa olduğu türdür. Yazarın notları bu türle birebir örtüşür.
- B) Roman: Hikâyenin aksine olaylar ayrıntılı, kişi kadrosu geniş ve metin uzundur.
- C) Masal: Olağanüstü olayları ve kahramanları konu alır, gerçekçilik (yaşanabilir olma) şartı aranmaz.
- D) Fabl: Kahramanları genellikle hayvanlar veya bitkiler olan, ders verici, hayali kısa yazılardır.
Cevap: A
“Mutluluk nedir diye uzun uzun düşündüm dün gece. Kimine göre çok para, kimine göre sağlık, kimine göre ise sadece huzurlu bir uyku… Bana kalırsa mutluluk, beklentisiz yaşanan anlardadır. Bir kedinin başını okşarken duyduğunuz o mırıltı veya sıcak bir çayın verdiği huzur… İspatlayamam belki ama benim doğrum bu. Herkesin mutluluk tarifi kendine değil midir zaten?”
Bu metnin türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Makale
- Deneme
- Haber Yazısı
- Biyografi
Sorunun Çözümü
Deneme; yazarın herhangi bir konudaki kişisel görüşlerini, kesin bir sonuca varma amacı gütmeden ve ispatlama kaygısı taşımadan anlattığı yazı türüdür (“Benin Ülkesi”).
- A) Makalede yazar savunduğu fikri nesnel verilerle ispatlamak zorundadır.
- B) Yazar “Bana kalırsa”, “Benim doğrum bu” gibi ifadelerle kişisel düşüncelerini kanıtlama amacı olmadan paylaştığı için metin bir denemedir.
- C) Haber yazısı, toplumu ilgilendiren güncel olayları 5N1K kuralına göre aktarır.
- D) Biyografi, tanınmış bir kişinin hayatının başkası tarafından anlatılmasıdır.
Cevap: B
• Kahramanları çoğunlukla hayvanlar, bitkiler veya cansız varlıklardır. • Sonunda mutlaka bir ahlak dersi (kıssadan hisse) verilir. • İnsan dışı varlıklar konuşturularak (intak sanatı) insanların hataları düzeltilmeye çalışılır. • Hem şiir hem de düzyazı biçiminde yazılabilirler.
Özellikleri sıralanan metin türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Masal
- Fabl
- Hikâye
- Efsane
Sorunun Çözümü
Kahramanları hayvanlar olan ve insanlara ders vermeyi amaçlayan yazı türüne fabl denir. Fabllar öğretici (didaktik) metinlerdir.
- A) Masallar tekerleme ile başlar ve genellikle mutlu sonla biter, ancak temel amaç doğrudan “öğüt vermek” değildir.
- B) Metinde geçen “hayvan kahramanlar”, “ahlak dersi” ve “kıssadan hisse” ifadeleri doğrudan Fabl türünü işaret eder.
- C) Hikâyeler gerçek veya gerçeğe yakın olayları anlatır, hayvanları konuşturma amacı taşımaz.
- D) Efsaneler halk arasında dilden dile anlatılan, inanç unsurları taşıyan hikâyelerdir.
Cevap: B
• Toplumca tanınmış, sevilen veya merak edilen kişilerin hayatı anlatılır. • Anlatım, nesnel (tarafsız) olmalı ve bilgi-belgelere dayanmalıdır. • Yazar, olayları üçüncü kişinin ağzından (o) anlatır. • Kişinin doğumuyla başlar, hayatındaki önemli evreleri sırasıyla verir.
Yukarıda özellikleri verilen metin türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Otobiyografi (Öz Yaşam Öyküsü)
- Biyografi (Yaşam Öyküsü)
- Anı (Hatıra)
- Günlük (Günçe)
Sorunun Çözümü
Soruda verilen özellikler (tanınmış kişi, nesnellik, üçüncü kişi anlatımı) bir başkasının hayatının anlatıldığını gösterir.
- A) Otobiyografi; kişinin kendi hayatını, kendi ağzından (ben) anlatmasıdır. → Yanlış
- B) Biyografi; ünlü kişilerin hayatının başkası tarafından, belgelerle ve nesnel bir dille anlatılmasıdır. → Doğru Cevap
- C) Anı; yazarın başından geçen veya tanık olduğu olayları, üzerinden zaman geçtikten sonra kaleme almasıdır. → Yanlış
- D) Günlük; olayların günü gününe, tarih atılarak yazıldığı kısa yazılardır. → Yanlış
Cevap: B
Bir yazarın “kalemimden dökülenler” adlı köşesinde yayımlanan yazısından bir bölüm şöyledir:
Yazarın güncel bir olayı, kanıtlama amacı gütmeden, gazeteki köşesinde samimi bir dille anlattığı bu yazı türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Deneme
- Makale
- Fıkra (Köşe Yazısı)
- Eleştiri
Sorunun Çözümü
Metin türlerini ayırt ederken “güncellik” ve “kanıt” kavramlarına dikkat etmeliyiz.
- A) Deneme: Yazarın herhangi bir konuda görüşlerini yazdığı türdür ancak denemede konu genellikle evrenseldir ve kalıcıdır. Güncel olmak zorunda değildir.
- B) Makale: Yazar savunduğu fikri bilimsel verilerle kanıtlamak zorundadır. Nesnel bir dil kullanılır.
- C) Fıkra: Gazete ve dergi köşelerinde yayımlanan, günübirlik (aktüel) konuları işleyen, kanıtlama amacı olmayan kısa yazılardır. Metindeki “dün akşamki maç” ifadesi güncelliği, “bence” ifadesi öznel yorumu gösterir.
- D) Eleştiri: Bir eserin ya da sanatçının olumlu/olumsuz yanlarını değerlendiren yazılardır.
Cevap: C
“1995 yılında Ankara’nın Çankaya ilçesinde dünyaya geldim. Müziğe olan ilgim, henüz beş yaşındayken babamın bana hediye ettiği küçük bir gitarla başladı. İlkokulu bitirdikten sonra konservatuvar sınavlarına girdim ve kazandım. O günden beri hayatımı notaların ve bestelerin arasında geçiriyorum.”
Bu metnin türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Biyografi
- Gezi Yazısı
- Hikâye
- Otobiyografi
Sorunun Çözümü
Otobiyografi (öz yaşam öyküsü); yazarın kendi hayat hikayesini, doğduğu andan itibaren veya hayatının önemli bir bölümünü kapsayacak şekilde “ben” diliyle anlattığı yazı türüdür.
- A) Biyografide (yaşam öyküsü) tanınmış bir başkasının hayatı anlatılır (“O” dili kullanılır).
- B) Gezi yazısında gezilip görülen yerler anlatılır.
- C) Hikâyede kurgusal bir olay örgüsü vardır; burada ise yazar kendi gerçek yaşamını anlatmaktadır.
- D) Yazar kendi doğum tarihini, eğitimini ve hayatının gelişimini birinci ağızdan (“dünyaya geldim”, “başladı”) anlattığı için metin bir otobiyografidir.
Cevap: D
“İnsanların başından geçen veya geçmesi mümkün olan olayları; yer, zaman ve kişi belirterek ayrıntılarıyla ve geniş bir biçimde anlatan uzun soluklu yazı türüne ………………… denir.”
Bu tanımda boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
- Hikâye (Öykü)
- Roman
- Masal
- Destan
Sorunun Çözümü
Olayları detaylı, karakter kadrosunu geniş ve anlatımı uzun tutan gerçekçi yazı türüne Roman denir.
- A) Hikâye de gerçekçi olayları anlatır ancak kısa ve dar kapsamlıdır.
- B) Tanımdaki “uzun soluklu”, “ayrıntılı” ve “geniş” ifadeleri doğrudan Roman türünü işaret eder.
- C) Masal, olağanüstü olayları anlatır ve gerçek dışıdır.
- D) Destan, milletleri derinden etkileyen olayların anlatıldığı efsanevi türdür.
Cevap: B