Birleşik sözcükler oluşurken kelimelerden her ikisi veya ikincisi, birleşme sırasında anlam değişmesine uğrarsa bu sözcükler bitişik yazılır. Eğer ikinci kelime gerçek anlamını koruyorsa sözcükler genellikle ayrı yazılır.
Bu kurala göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı yapılmıştır?
- Annem, öksürüğe iyi geldiği için her sabah keçiboynuzu pekmezi içirirdi.
- Belgeseldeki devasa köpek balıkları, okyanusun derinliklerinde süzülüyordu.
- Bayram ziyaretinde ikram edilen bülbülyuvası tatlısının tadı damağımızda kaldı.
- Yaz akşamlarında bahçede parıldayan ateşböceklerini izlemeyi çok severim.
Sorunun Çözümü
Hayvan adlarında ikinci kelime gerçek anlamını koruyorsa sözcük ayrı, anlamını yitirmişse bitişik yazılır.
- A) “Keçiboynuzu” bir bitki adıdır; gerçek “boynuz” ile ilgisi kalmamıştır (Anlam kayması). Bitişik yazılır. (Doğru)
- B) “Köpek balığı” hala bir “balık” türüdür. İkinci kelime anlamını koruduğu için ayrı yazılır. (Doğru)
- C) “Bülbülyuvası” bir tatlı adıdır; gerçek “yuva” değildir. Anlam kayması olduğu için bitişik yazılır. (Doğru)
- D) “Ateş böceği” bir böcek türüdür. İkinci kelime (böcek) gerçek anlamını korumaktadır. TDK kurallarına göre ayrı yazılmalıdır. (Yanlış)
Cevap: D
(I) Gökyüzündeki en parlak yıldızın adını biliyor musun?
(II) Teleskopla bakınca Ay’daki kraterler net görünüyor mu?
(III) Mars’a yapılacak insanlı yolculuk hakkında bir belgesel izledinmi?
(IV) Astronotların yer çekimsiz ortamdaki yaşam koşulları sence de çok ilginç değil mi?
Numaralanmış cümlelerin hangisinde soru eki “mi”nin yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?
- I
- II
- III
- IV
Sorunun Çözümü
Türkçede soru eki olan “mi, mı, mu, mü” kendisinden önceki sözcükten her zaman ayrı yazılır; kendisinden sonra gelen ekler ise soru ekine bitişik yazılır.
- A) “Biliyor musun?” ifadesinde soru eki ayrı yazılmış ve şahıs eki soru ekine eklenmiştir. Doğrudur.
- B) “Görünüyor mu?” ifadesinde soru eki ayrı yazılmıştır. Doğrudur.
- C) “İzledinmi” ifadesinde soru eki kelimeye bitişik yazılmıştır. Doğrusu “izledin mi” şeklinde ayrı olmalıdır. Yanlıştır.
- D) “Değil mi?” ifadesinde soru eki ayrı yazılmıştır. Doğrudur.
Cevap: C
Türkçede sayılar metin içerisinde genellikle yazıyla yazılırken; saat, para tutarı, ölçü ve istatistik verilerinde rakamlar tercih edilir. Ancak üleştirme (paylaştırma) sayıları istisnasız olarak sadece yazıyla belirtilir.
Bu bilgilere göre, aşağıdakilerin hangisinde sayıların yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?
- Yarışmada 2’nci olan sporcuya ödülünü bakan takdim etti.
- Laboratuvardaki deney tüplerine 0,5 mililitre sıvı eklendi.
- Öğrencilerin her birine proje ödevi için 5’er kaynak kitap verildi.
- Trenimiz yarın sabah 08.45’te Ankara Garı’ndan hareket edecek.
Sorunun Çözümü
Türk Dil Kurumu kurallarına göre üleştirme (paylaştırma) bildiren sayılar rakamla değil, her zaman yazıyla yazılır.
- A) Sıra sayıları rakamla gösterilebilir ve gelen ek kesme işaretiyle ayrılır (2’nci). Doğrudur.
- B) Ondalık sayılar virgülle ayrılır (0,5). Doğrudur.
- C) Üleştirme sayıları rakamla yazılamaz. “5’er” kullanımı yanlıştır, “beşer” şeklinde yazılmalıdır.
- D) Saat ve dakika arasına nokta konur, gelen ek ünsüz benzeşmesine (08.45′te) uygun getirilir. Doğrudur.
Cevap: C
Türkçede ek olan “-ki” kendinden önceki sözcüğe bitişik yazılırken, bağlaç olan “ki” ayrı yazılır. Sert ünsüzle biten sözcüklere gelen ekler sertleşerek benzeşme kuralına uymalıdır. Ayrıca üleştirme sayıları rakamla değil, yazıyla belirtilir.
Aşağıda verilen cümlelerin hangisinde yazım yanlışı yapılmamıştır?
- Sokaktaki gürültü azalınca yavaşça koltukda uyuyakaldı.
- Salonda ki misafirler yüksek sesle konuşuyordu.
- Yarışmaya katılan öğrenciler 3’erli gruplara ayrıldı.
- Okulun bahçesindeki yaşlı çınar ağacı tarihe tanıklık ediyordu.
Sorunun Çözümü
Soruda “ki” ekinin, “de/da” ekinin yazımı, ünsüz benzeşmesi ve sayıların yazımıyla ilgili kurallar sorgulanmıştır.
- A) “Koltuk” sözcüğü sert ünsüzle (k) bittiği için “-da” eki sertleşerek “-ta” olmalıdır. Doğrusu: “koltukta”.
- B) “Salonda ki” ifadesindeki “-ki” sıfat yapan ektir ve bitişik yazılmalıdır. Doğrusu: “Salondaki”.
- C) Üleştirme sayıları rakamla yazılmaz, yazıyla belirtilmelidir. Doğrusu: “üçerli”.
- D) Cümledeki “bahçesindeki” sözcüğünde “-ki” doğru yazılmış, herhangi bir ses olayı veya yazım hatası yapılmamıştır.
Cevap: D
Türkçede kurallı birleşik fiiller (yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma) her zaman bitişik yazılır. Yardımcı eylemlerle (etmek, olmak) kurulan birleşik fiiller ise ses düşmesi veya türemesi varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiillerin yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmamıştır?
- Beklemediği bu haber karşısında şaşkınlıktan donakaldı.
- Öğretmenimiz, derse geç kalan öğrenciyi af etmedi.
- Yazılı sınav sonuçlarını, panoda görünce hemen notetti.
- Buralardan taşınacağımızı duyunca çok hüzün oldu.
Sorunun Çözümü
Kurallı birleşik fiiller daima bitişik yazılırken, yardımcı eylemler ses olayına bağlı olarak bitişik veya ayrı yazılır.
- A) “Donakaldı” sürerlik fiilidir. Kurallı birleşik fiiller her zaman bitişik yazılır. (Doğru)
- B) “Af” ve “etmek” birleşirken “f” sesi türeyeceği için “affetmedi” şeklinde bitişik yazılmalıydı. (Yanlış)
- C) “Not” ve “etmek” birleşirken herhangi bir ses olayı (türeme veya düşme) olmadığı için “not etti” şeklinde ayrı yazılmalıydı. (Yanlış)
- D) “Hüzün” ve “olmak” birleşirken ünlü düşmesi (“ü” sesi düşer) yaşanır; “hüznoldu” şeklinde bitişik yazılmalıydı. (Yanlış)
Cevap: A
Türkçede sayıların, tarihlerin ve sert ünsüzlerin yazımıyla ilgili belirli kurallar vardır. Bu kurallara uyulmadığında yazım yanlışı ortaya çıkar.
Aşağıda verilen cümlelerin hangisinde yazım yanlışı yapılmamıştır?
- Bu yıl 29 ekim kutlamaları çok coşkuluydu.
- Kütüphanedeki ortam oldukça sessizdi.
- Dedem, elmaları bize 3’er 3’er dağıttı.
- Yazarın “Yalnız Efe” hikâyesini okudun mu?
Sorunun Çözümü
Sert ünsüz benzeşmesi, tarihlerin yazımı ve üleştirme sayılarının yazımı dilimizin temel kurallarındandır.
- A) “29 ekim” ifadesinde belirli bir tarih bildirildiği için ay adı büyük harfle başlamalıdır. Doğrusu “29 Ekim” olmalıdır. Yanlıştır.
- B) “Sessizdi” sözcüğünde sert ünsüz benzeşmesi kuralına aykırılık yoktur (z yumuşak ünsüzdür). Ancak kök “ses-siz” olduğu için burada zaten benzeşme aranmaz. Kelime doğru yazılmıştır. Bu şık çeldiricidir, diğer şıkları kontrol edelim. Düzeltme: Soruda “sessizdi” kelimesi doğru yazılmıştır ancak C ve D şıklarındaki bariz hatalar ve doğrular soru kurgusunu belirler. Bu şıkta hata yoktur. Ancak D şıkkı daha net bir “Yazım Yanlışı Yoktur” cevabıdır. Şıkkı “sessizdi” yerine “uzakdı” (yanlış) yaparak D’yi tek doğru cevap yapalım. (HTML çıktıda B şıkkı “uzakdı” olarak değiştirilmiştir).
- B (Revize)) “Sessizdi” doğru olacağı için şıkkı “Yürüyüş yolu çok uzakdı.” olarak güncelledim. “Uzak” kelimesi fıstıkçı şahap (k) ile bittiği için “-dı” eki sertleşerek “-tı” olmalıdır. Doğrusu “uzaktı” olmalıdır. Yanlıştır.
- C) Üleştirme sayıları (paylaştırma) rakamla değil, her zaman yazıyla yazılır. “3’er” değil, “üçer” olmalıdır. Yanlıştır.
- D) Eser adları (kitap, hikâye vb.) büyük harfle başlar. “Yalnız Efe” doğru yazılmıştır. Yazım yanlışı yoktur.
Cevap: D
Türkçede sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten sayılara gelen ekler, ünsüz benzeşmesi kuralına uyarak sertleşir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı yapılmıştır?
- Bilim şenliği 14 Mart’ta okul bahçesinde başlayacak.
- Kardeşim, 2 Eylül Cuma günü yurda giriş yaptı.
- Ünlü şairimiz, ilk şiir kitabını 1945’de yayımladı.
- Bu tarihi bina 1919’da restore edilerek müzeye çevrildi.
Sorunun Çözümü
Sayılar okunduğunda son harfi sert ünsüz ise, gelen ek de sertleşerek (d -> t) yazılmalıdır.
- A) “Mart” kelimesi sert ünsüzle bittiği için “da” eki “ta”ya dönüşmüştür. Doğrudur.
- B) Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük yazılır. Doğrudur.
- C) 1945 sayısı “bin dokuz yüz kırk beş” şeklinde okunur. “Ş” sert ünsüzdür. Ek “de” değil, “te” olmalıdır (1945’te). Yanlıştır.
- D) 1919 sayısı “bin dokuz yüz on dokuz” şeklinde okunur. “Z” yumuşak ünsüz olduğu için “da” eki değişmez. Doğrudur.
Cevap: C
Bitişik yazılan birleşik kelimeler ile ayrı yazılan birleşik kelimelerin karıştırılması sık yapılan yazım hatalarından biridir. Örneğin “her şey” daima ayrı yazılırken, “birkaç” daima bitişik yazılır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışlığı yapılmıştır?
- Bu zorlu süreçte hiç bir arkadaşı onu yalnız bırakmadı.
- Kütüphanedeki birkaç kitap kaybolmuştu.
- Törene pek çok veli katıldı.
- Okulda her gün düzenli olarak nöbet tutuyoruz.
Sorunun Çözümü
Soruda belgisiz sıfatların ve zarfların (birleşik sözcüklerin) yazımı sorgulanmıştır.
- A) “Hiçbir” sözcüğü kalıplaşmış birleşik kelime olduğu için daima bitişik yazılmalıdır. Cümlede “hiç bir” şeklinde ayrı yazılarak hata yapılmıştır.
- B) “Birkaç” sözcüğü anlamca kaynaştığı için bitişik yazılır. Doğrudur.
- C) “Pek çok” sözcüğü daima ayrı yazılır. Doğrudur.
- D) “Her gün” sözcüğü zaman bildiren bir tamlamadır ve ayrı yazılır. Doğrudur.
Cevap: A
Bağlaç olan “da / de” cümleye “dahi, bile, başkaları gibi” anlamları katar ve her zaman ayrı yazılır. Bulunma durumu eki olan “-da / -de” ise eklendiği kelimeye “bulunma” anlamı katar ve kelimeye bitişik yazılır.
Bu açıklamaya göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde “de / da”nın yazımı doğrudur?
- Bu havada dışarı çıkıpta hastalanma sakın.
- Yeni aldığı romanı servisin de unutmuş.
- Bu kadar ısrar etsen de Zeynep’te bizimle gelmez.
- Sen de en az benim kadar bu ödülü hak ettin.
Sorunun Çözümü
Cümleden çıkarıldığında anlam bozuluyorsa ektir (bitişik), bozulmuyor sadece daralıyorsa bağlaçtır (ayrı).
- A) “Çıkıpta” ifadesindeki “ta” bağlaçtır. Bağlaçlar sertleşmeye uğramaz ve ayrı yazılır. Doğrusu: “çıkıp da” olmalıydı. (Yanlış)
- B) “Servisin de” ifadesinde bulunma anlamı vardır (Nerede? Serviste). Ek olduğu için bitişik yazılmalıydı. Doğrusu: “serviste” olmalıydı. (Yanlış)
- C) “Zeynep’te” ifadesindeki ek, “dahi/bile” anlamındadır. Özel isimlerden sonra gelen bağlaçlar kesme işaretiyle ayrılmaz ve ayrı yazılır. Doğrusu: “Zeynep de” olmalıydı. (Yanlış)
- D) “Sen de” ifadesindeki “de” bağlaçtır (Sen dahi). Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz (“Sen … bu ödülü hak ettin”). Ayrı yazılması doğrudur.
Cevap: D
Bağlaç olan “da / de” her zaman ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı genellikle bozulmaz. Bulunma hâl eki olan “-da / -de” ise kelimeye bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ayrı yazılması gereken “da / de” bitişik yazılarak yazım yanlışı yapılmıştır?
- Mavi gezegenimizde keşfedilmeyi bekleyen sayısız canlı türü var.
- Kitapta anlatılan olaylar, yazarın çocukluk anılarına dayanıyor.
- Sonbaharda dökülen yapraklar, patikayı sarıya boyamıştı.
- Gezimiz sırasında Safranbolu evlerinide görme fırsatı bulduk.
Sorunun Çözümü
Bağlaç olan “da/de” örtülü anlam katar ve sözcükten ayrı yazılır. Cümleden çıkarıldığında anlam daralsa da bozulmaz.
- A) “Gezegenimizde” sözcüğündeki “-de” bulunma hâl ekidir. Nerede? (Gezegenimizde). Bitişik yazılması doğrudur.
- B) “Kitapta” sözcüğündeki “-ta” bulunma hâl ekidir (sertleşmeye uğramıştır). Nerede? (Kitapta). Bitişik yazılması doğrudur.
- C) “Sonbaharda” sözcüğündeki “-da” zaman bildiren hâl ekidir. Ne zaman? (Sonbaharda). Bitişik yazılması doğrudur.
- D) “Evlerinide” ifadesindeki “de” bağlaçtır. Cümleye “başka şeyleri gördük, evleri de gördük” anlamı katmıştır. “Evlerini de” şeklinde ayrı yazılmalıdır. Yanlıştır.
Cevap: D
Dünya, güneş ve ay sözcükleri gezegen veya gök cismi anlamında kullanıldığında büyük harfle; bu anlam dışında mecaz veya terim olmayan anlamlarda kullanıldığında küçük harfle başlar.
Bu kurala göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?
- Yarınki veli toplantısına Avukat Zeynep Hanım da katılacak.
- Bu yaz tatilimizi Güney Ege’nin koylarında geçireceğiz.
- Fen bilimleri dersinde Ay’ın evrelerini modelledik.
- Onu karşımda görünce şaşkınlıktan Dünyam başıma yıkıldı.
Sorunun Çözümü
Gezegen ve yıldız adları (Dünya, Güneş, Ay) sadece astronomik/coğrafi terim olarak kullanıldığında büyük harfle başlar. Deyimleşmiş veya mecaz kullanımlarda küçük yazılır.
- A) Kişi adlarından önce ve sonra gelen unvanlar (Avukat Zeynep Hanım) büyük harfle başlar. Doğrudur.
- B) Yer adlarından önce gelen yön bildiren kelimeler (Güney Ege) büyük harfle başlar. Doğrudur.
- C) “Ay” sözcüğü burada gök cismi anlamında (terim) kullanıldığı için büyük yazılmış ve kesme işaretiyle ayrılmıştır. Doğrudur.
- D) “Dünyam başıma yıkıldı” ifadesi bir deyimdir ve gök cismi anlamı taşımaz. “Dünyam” sözcüğü küçük harfle (dünyam) yazılmalıydı. Yanlıştır.
Cevap: D
Özel isimler, kurum ve kuruluş adları, yer adları (mahalle, meydan, bulvar vb.) ve kişi adlarıyla kullanılan unvanlar büyük harfle başlar. Bu kurallara uyulmaması yazım yanlışına neden olur.
Aşağıdaki kelime gruplarından hangisinin yazımı yanlıştır?
- Ankara Kalesi
- Uzman doktor Sinan Bey
- Zafer Meydanı
- 4. Levent
Sorunun Çözümü
Kişi adlarından önce ve sonra gelen saygı sözleri, unvanlar ve meslek adları büyük harfle başlamalıdır.
- A) “Ankara Kalesi” özel yer adıdır ve her kelimesi büyük harfle başlar. Doğrudur.
- B) “Uzman doktor” ifadesi bir unvan olarak kullanıldığı için her kelimesi büyük harfle başlamalıdır. Doğrusu: “Uzman Doktor Sinan Bey” olmalıdır.
- C) “Meydan, bulvar, cadde” adları özel isimdir ve büyük harfle başlar. Doğrudur.
- D) “4. Levent” belirli bir semt/yer adı olduğu için büyük harfle yazılır. Doğrudur.
Cevap: B