Türkçede sıfat tamlamaları ile isim tamlamalarının yapıları birbirinden farklıdır. İsim tamlamalarında tamlanan (ikinci sözcük) iyelik eki alırken, sıfat tamlamalarında tamlanan bu eki almaz. Bu nedenle, bir sıfat ile bir ismin aynı tamlanana bağlanması tamlama yanlışlığından kaynaklanan anlatım bozukluğuna yol açar.
Buna göre aşağıdakilerin hangisinde tamlama yanlışlığından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
- Sarı saçları ve mavi gözleri ile herkesin dikkatini çekiyordu.
- Türkçe dersi ve matematik dersi sınavları aynı gün yapılacak.
- Şehrimizde özel ve devlet hastaneleri yan yana inşa edilmiş.
- Geniş caddeler ve temiz sokaklar modern bir şehri gösterir.
1. Sorunun Çözümü
Sıfatlar eksiz isimlerle, isimler ise iyelik eki almış isimlerle tamlama kurar. Farklı türdeki tamlayanların aynı tamlanana bağlanması anlatım bozukluğu yaratır.
- A Şıkkı: “Sarı saçlar” (Sıfat T.) ve “mavi gözler” (Sıfat T.) yapıca uyumludur. Hata yoktur.
- B Şıkkı: “Türkçe dersi” (İsim T.) ve “matematik dersi” (İsim T.) yapıca uyumludur. Hata yoktur.
- C Şıkkı: “Devlet hastaneleri” (İsim T.) doğrudur ancak “Özel hastaneleri” ifadesi yanlıştır. Doğrusu “Özel hastaneler ve devlet hastaneleri” şeklinde olmalıdır.
- D Şıkkı: “Geniş caddeler” (Sıfat T.) ve “temiz sokaklar” (Sıfat T.) yapıca uyumludur. Hata yoktur.
Doğru cevap C seçeneğidir.
Aşağıdaki akış şemasında, anlatım bozukluğu varsa “V”, anlatım bozukluğu yoksa “Y” okları takip edilecektir.
Şemadaki adımlar doğru takip edilerek 1. çıkışa ulaşılmıştır. Buna göre “?” ile gösterilen kutucuğa aşağıdaki cümlelerden hangisi getirilemez?
- Bu bölgedeki nehirler ve göller koruma altına alındı.
- Eski ve yeni kitaplar aynı rafta duruyordu.
- Sert rüzgârlar ve yoğun yağışlar hayatı etkiledi.
- Kültürel ve sanat etkinlikleri bu hafta iptal edildi.
2. Sorunun Çözümü
Akış şemasında 1. Çıkışa ulaşmak için izlenmesi gereken yol şöyledir:
- İlk kutudan (?) “Y” (Yok) yönüne gidilmelidir. Yani “?” yerine gelen cümlede anlatım bozukluğu olmamalıdır.
- İkinci kutu olan “Yazın taze meyveler ve soğuk sular tüketiriz.” cümlesinde bozukluk olmadığı için buradan da “Y” yönüne gidilerek 1. Çıkışa ulaşılır.
Soru bizden “?” yerine getirilemeyecek (yani bozukluk olan) cümleyi istemektedir.
- A, B ve C Şıkkı: Sıfat ve isim tamlamaları uyumludur, anlatım bozukluğu yoktur. “?” yerine gelebilirler.
- D Şıkkı: “Kültürel (sıfat) ve sanat (isim) etkinlikleri” ifadesinde tamlama yanlışlığı vardır. “Kültürel etkinlikleri” denemez. Doğrusu: “Kültürel etkinlikler ve sanat etkinlikleri” olmalıdır. Bozukluk olduğu için bu cümle “?” yerine gelirse “V” okundan gidilir ve 1. çıkışa ulaşılamaz.
Doğru cevap D seçeneğidir.
Cümlede eklerin eksik, fazla veya yanlış kullanılması anlatım bozukluğuna yol açar. Örneğin “Araba sürmesini bilmiyor.” cümlesinde “sürmesini” değil “sürmeyi” denmelidir.
Bu açıklamaya göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek yanlışlığından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu yoktur?
- Kütüphanedeki yedi ve sekizinci rafları tamamen boşalttık.
- Rüzgârın şiddeti arttıkça denizin dalgaları da kıyıya vuruyordu.
- Konsere gelen pek çok seyirciler bilet bulamayınca üzüldü.
- Öğretmenimiz, bizi her zaman güvenir ve desteklerdi.
3. Sorunun Çözümü
Ek yanlışlıkları; çoğul, iyelik veya hâl eklerinin hatalı kullanımıyla oluşur. Soruda hatasız cümle istenmektedir.
- A Şıkkı: “Yedi” sözcüğünde sıra sayı eki (-inci) eksiktir. Doğrusu: “Yedinci ve sekizinci rafları” olmalıdır.
- B Şıkkı: Cümlede herhangi bir ek veya dil bilgisi yanlışı yoktur.
- C Şıkkı: “Pek çok” ifadesi çokluk bildirdiği için ismin tekrar “-ler” eki almasına gerek yoktur. Doğrusu: “Pek çok seyirci” olmalıdır.
- D Şıkkı: “Güvenmek” fiili yönelme hâl eki (-e) ister. “Bizi” (belirtme) yerine “Bize güvenir” denmelidir.
Bu nedenlerle doğru cevap B seçeneğidir.
Anlatım bozuklukları, anlamsal (anlama dayalı) ve yapısal (dil bilgisine dayalı) olmak üzere ikiye ayrılır. Öğe eksiklikleri, yapısal bozukluklar grubuna girer.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde yapısal bir anlatım bozukluğu yapılmamıştır?
- Sabah kahvaltısında peynir, zeytin ve çay içtik.
- Herkes sınavın açıklanmasını bekliyor, yerinden ayrılmıyordu.
- Kardeşine hiç kızmadı, her zaman sabırla dinledi.
- Bahçedeki kurumuş ağaçları kestiler ve odunlukta depoladılar.
4. Sorunun Çözümü
Soruda öğe eksikliği veya yüklem uyumsuzluğu olmayan, kurallı cümle sorulmaktadır.
- A Şıkkı: Yüklem eksikliği vardır. Peynir ve zeytin “içilmez”, “yenir”. Cümle “Peynir, zeytin yedik ve çay içtik.” şeklinde olmalıdır.
- B Şıkkı: Özne eksikliği vardır. “Herkes” olumlu yüklemler için kullanılır. İkinci kısım olumsuz olduğu için “Kimse yerinden ayrılmıyordu” denmelidir.
- C Şıkkı: Nesne eksikliği vardır. “Kızmadı” fiili “-e” hâli (kardeşine) alır, ancak “dinledi” fiili “-i” hâli (nesne) ister. “Onu her zaman sabırla dinledi” denmelidir.
- D Şıkkı: Cümlede öğe eksikliği veya yapısal bir bozukluk yoktur. “Kestiler” (ağaçları), “depoladılar” (ağaçları/onları). Nesne her iki yüklem için de ortaktır ve uyumludur.
Doğru cevap D seçeneğidir.
Bir cümlede yüklem ile cümledeki fiilimsilerin çatı bakımından (etkenlik-edilgenlik) uyumlu olması gerekir. Biri etken, diğeri edilgen olursa çatı uyuşmazlığı meydana gelir.
Bu açıklamaya göre;
(I) Uzay istasyonundaki günlük yaşam, dünyadaki rutinlerden oldukça farklıdır. (II) Yer çekimsiz ortamda kas kaybını önlemek için astronotlar tarafından her gün düzenli spor yapılır. (III) Beslenme programları, uzman diyetisyenler gözetiminde titizlikle hazırlanır. (IV) Görev süresi bittiğinde toplanan tüm veriler arşivlenip dünyaya gönderdi.
metnindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde çatı uyuşmazlığından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
- I
- II
- III
- IV
5. Sorunun Çözümü
Kural: Birleşik cümlelerde yan cümlecik (fiilimsi) edilgense temel yüklem de edilgen; etkense temel yüklem de etken olmalıdır.
- A Şıkkı: “Farklıdır” yüklemi isim soylu olduğu için çatı özelliği aranmaz.
- B Şıkkı: “Yapılır” yüklemi edilgendir. Yan cümlecik uyumludur.
- C Şıkkı: “Hazırlanır” yüklemi edilgendir. Cümlede çatı uyuşmazlığı yoktur.
- D Şıkkı: “Arşivlenip” fiilimsisi edilgen (-n eki), “gönderdi” yüklemi ise etken çatılıdır. Yüklem “gönderildi” şeklinde edilgen yapılmalıdır.
Doğru cevap D şıkkıdır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğunun nedeni ayraç içinde yanlış verilmiştir?
6. Sorunun Çözümü
Kural: Sıralı veya bağlı cümlelerde, birinci cümlenin yapısı ile ikinci cümlenin yapısı arasındaki öge ve ek uyumu kontrol edilmelidir.
- A Şıkkı: “Verimli” sözcüğü yüklemdir ancak ek eylem almamıştır. Cümle “…verimli idi fakat… yeterli değildi” şeklinde olmalıdır. Teşhis doğrudur.
- B Şıkkı: Cümlenin ilk kısmı “Hiçbiri… dinlemedi” (Olumsuz), ikinci kısmı “…konuştu” (Olumlu). “Hiçbiri konuştu” diyemeyeceğimiz için ikinci kısma “Herkes” öznesi getirilmelidir. Buradaki hata Özne Eksikliğidir. “Çatı uyuşmazlığı” ifadesi yanlıştır.
- C Şıkkı: “Askeri (araçları) ve polis araçları” şeklinde bir tamlama hatası vardır. Doğrusu “Askeri araçlar ve polis araçları” olmalıdır. Teşhis doğrudur.
- D Şıkkı: “Arkadaşına güvenir, (arkadaşını / onu) bırakmazdı.” İkinci yüklem için nesne eksiktir. Teşhis doğrudur.
Doğru cevap B şıkkıdır.
Sıralı veya bağlı cümlelerde, ortak kullanılan öğelerin (özne, nesne, tümleç) her iki yüklemle de uyumlu olması gerekir. Uyumsuzluk durumunda öğe eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozukluğu meydana gelir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?
- Kardeşine her zaman güvenir, hiçbir zaman yarı yolda bırakmazdı.
- Bu güzel şehri çok beğenmişti ancak yerleşmeyi hiç düşünmüyordu.
- Hiçbiri toplantıya zamanında gelmedi, sadece mazeret bildirdi.
- Mimar, projenin detaylarını dikkatle inceledi ve raporu hemen onayladı.
7. Sorunun Çözümü
Birden fazla yargının bulunduğu cümlelerde, yüklemlerin ihtiyaç duyduğu öğeler (nesne, dolaylı tümleç vb.) eksik kullanıldığında anlatım bozukluğu oluşur.
- A Şıkkı: “Güvenir” yüklemi “kardeşine” (dolaylı tümleç) sözcüğünü alırken; “bırakmazdı” yüklemi “kardeşini” (nesne) sözcüğünü gerektirir. Nesne eksikliği vardır.
- B Şıkkı: “Beğenmişti” yüklemi “şehri” (nesne) sözcüğünü alır ancak “yerleşmeyi” fiili “şehre” veya “oraya” (dolaylı tümleç) sözcüğünü gerektirir. Dolaylı tümleç eksikliği vardır.
- C Şıkkı: “Gelmedi” yüklemi olumsuz özne (Hiçbiri) ile uyumludur; ancak “bildirdi” olumlu bir eylem olduğu için “hepsi” veya “onlar” gibi yeni bir özne gerektirir. Özne eksikliği vardır.
- D Şıkkı: Cümledeki öğeler her iki yargı için de yeterli ve uyumludur. “İnceledi” fiili “detayları”, “onayladı” fiili “raporu” nesnesini almıştır. Herhangi bir bozukluk yoktur.
Cevap D seçeneğidir.
Hiç kimse toplantıya vaktinde gelmedi, kapıda bekleyen görevliye mazeret bildirdi.
Bu cümledeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- Nesne eksikliği
- Yüklem eksikliği
- Özne eksikliği
- Dolaylı tümleç eksikliği
8. Sorunun Çözümü
Sıralı cümlelerde birinci yüklem olumsuz, ikinci yüklem olumlu ise özne uyumuna dikkat edilmelidir. Olumsuzluk bildiren özneler (hiç kimse, hiçbiri vb.), olumlu yüklemlerle kullanılamaz.
- A, B ve D Şıkları: Cümlede nesne (toplantıya, mazeret), yüklem (gelmedi, bildirdi) veya dolaylı tümleç (kapıda bekleyen görevliye) ile ilgili bir eksiklik veya uyumsuzluk yoktur.
- C Şıkkı: Cümlenin ilk kısmı “Hiç kimse … gelmedi” şeklinde uyumludur. Ancak ikinci kısımda “Hiç kimse … mazeret bildirdi” ifadesi mantıksızdır. İkinci cümlenin başına “herkes” veya “gelenler” gibi olumlu bir özne getirilmelidir. Bu durum özne eksikliğinden kaynaklanır.
Cevap C seçeneğidir.
Öğrencileri uyardı, – – – –
Bu cümle;
- onlara nasihat etti.
- yerlerine oturttu.
- kızdı.
numaralanmış ifadelerden hangileriyle tamamlanırsa cümlede herhangi bir anlatım bozukluğu oluşmaz?
- Yalnız I
- I ve II
- II ve III
- I, II ve III
9. Sorunun Çözümü
Sıralı cümlelerde, birinci cümledeki ögeler ikinci cümledeki yüklemle uyumlu değilse ve gerekli ekleyici öge (dolaylı tümleç vb.) kullanılmamışsa öge eksikliğinden kaynaklı anlatım bozukluğu oluşur.
- I. İfade (onlara nasihat etti): “Nasihat etti” yüklemi -e hal eki (yönelme) ister (Kime?). Cümlede “onlara” sözcüğü açıkça verildiği için anlatım bozukluğu yoktur.
- II. İfade (yerlerine oturttu): “Oturttu” yüklemi -i hal eki (belirtme) ister (Kimi?). Birinci cümledeki “Öğrencileri” nesnesi bu yükleme de uyduğu için anlatım bozukluğu yoktur. (Öğrencileri uyardı, öğrencileri oturttu.)
- III. İfade (kızdı): “Kızdı” yüklemi -e hal eki ister (Kime?). Ancak cümlede “onlara” veya “öğrencilere” denmediği için, zihin hatalı olarak “Öğrencileri kızdı” şeklinde okur. Burada yer tamlayıcısı eksikliği vardır.
Sonuç olarak I ve II numaralı ifadelerle cümle hatasız tamamlanır.
Bir tiyatro provasında yönetmen, sahnedeki iki oyuncuya (Kerem ve Aslı) dönerek elindeki senaryoyu sallar ve şöyle der:
“Rolünü çok beğendim, harika bir iş çıkarmışsın!”
Bu söz üzerine Kerem ve Aslı birbirine bakar çünkü yönetmenin kime iltifat ettiğini anlayamazlar.
Bu diyalogda yaşanan iletişim sorununun giderilmesi için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?
- Yüklemdeki zaman eki değiştirilerek eylem geleceğe taşınmalıdır.
- Cümledeki “harika” sözcüğü atılarak gereksiz sözcük kullanımı önlenmelidir.
- Cümlenin başına, kime seslenildiğini belirten bir kişi adı veya zamiri getirilmelidir.
- “İş çıkarmışsın” deyimi yerine “oynamışsın” sözcüğü getirilmelidir.
10. Sorunun Çözümü
Cümlede, sahiplik (iyelik) ekinin kime ait olduğunun belirtilmemesinden kaynaklanan bir anlam belirsizliği vardır.
- A, B ve D Şıkları: Bu değişiklikler cümlenin yapısını değiştirse de kime hitap edildiği (Kerem mi, Aslı mı?) belirsizliğini ortadan kaldırmaz.
- C Şıkkı: “Rolünü” sözcüğü “Senin rolünü” anlamına gelebileceği gibi, ortamdaki diğer kişinin (Onun) rolü anlamına da gelebilir. Yönetmen “Kerem, rolünü…” veya “Aslı, rolünü…” diyerek kişi adı eklediğinde belirsizlik tamamen ortadan kalkar.
Doğru cevap, belirsizliği gideren C seçeneğidir.
I. Yazarın son kitabını büyük bir heyecanla okudum ve kitaplığıma kaldırdım.
II. Başarılı insanları her zaman takdir etmeli, onlara köstek değil destek olmalıyız.
III. Sanatçıya büyük bir saygı duyuyor ama eserlerini incelerken bir türlü anlayamıyordu.
IV. Olayın içyüzünü kısa sürede öğrendik ve durumu yetkililere bildirdik.
Numaralanmış cümlelerin hangisinde öge eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
- I
- II
- III
- IV
11. Sorunun Çözümü
Sıralı veya bağlı cümlelerde, birinci cümlede kullanılan bir ögenin (özne, nesne, dolaylı tümleç vb.) ikinci yükleme uymaması anlatım bozukluğuna yol açar.
- A Şıkkı: “Kitabını” nesnesi her iki yüklem için de ortaktır (Kitabını okudum, kitabını kaldırdım). Kullanım doğrudur.
- B Şıkkı: “İnsanları” (nesne) ve “onlara” (yer tamlayıcısı) sözcükleri yerli yerinde kullanılmıştır. Bozukluk yoktur.
- C Şıkkı: “Sanatçıya saygı duyuyor” ifadesi doğrudur. Ancak “Sanatçıya anlayamıyordu” denilemez. İkinci cümleye “sanatçıyı” (nesne) sözcüğü getirilmelidir. Burada nesne eksikliği vardır.
- D Şıkkı: Nesne (içyüzünü) ve dolaylı tümleç (yetkililere) doğru yüklemlerle eşleşmiştir. Bozukluk yoktur.
Doğru cevap C seçeneğidir.
Aşağıdaki tabloda bazı cümleler ve bu cümlelerdeki anlatım bozukluklarının nedenleri eşleştirilmiştir.
| Kod | Cümle | Tespit Edilen Bozukluk |
|---|---|---|
| K | Herkes ondan nefret ediyor, yüzünü bile görmek istemiyordu. | Özne Eksikliği |
| L | Bölgede özel ve devlet okulları tatil edildi. | Tamlama Yanlışlığı |
| M | Sabah kahvaltısında peynir, zeytin ve çay içtik. | Yüklem Eksikliği |
| N | Kuşlar, ağaçlarda neşeyle cıvıldaşıyorlar. | Gereksiz Sözcük Kullanımı |
Buna göre, tablodaki hangi eşleştirmede yanlışlık yapılmıştır?
- K
- L
- M
- N
12. Sorunun Çözümü
Anlatım bozukluğu sorularında cümlenin ögeleri, bağlaçlar ve tamlamalar arasındaki mantıksal tutarlılık kontrol edilir.
- K (Doğru): Birinci cümle olumlu (Herkes… ediyor), ikinci cümle olumsuzdur (istemiyordu). “Herkes istemiyordu” denemez. İkinci cümleye “hiç kimse” öznesi gelmelidir. Tespit doğrudur.
- L (Doğru): “Devlet okulları” tamlaması doğrudur ancak “Özel okulları” denmez, “Özel okullar” denmelidir. İki sıfatın aynı tamlanana bağlanması hatadır. Tespit doğrudur.
- M (Doğru): “Çay içilir” ancak “Peynir ve zeytin içilmez”. Cümle “Peynir, zeytin yedik ve çay içtik” şeklinde olmalıdır. Yüklem eksiktir. Tespit doğrudur.
- N (Yanlış): “Kuşlar” insan dışı çoğul bir öznedir. İnsan dışı varlıklar çoğul olduğunda yüklem tekil olmalıdır (Kuşlar cıvıldaşır). Buradaki hata “Özne-Yüklem Uyumsuzluğu”dur, ancak tabloda “Gereksiz Sözcük Kullanımı” yazılmıştır.
Doğru cevap D seçeneğidir.
Güzelllll
kötü idi
Sorularımızda beğenmediğin hususları belirtir misin? Buna göre gerekli düzeltmeleri yapalım. Zorluk seviyesi mi, yada tasarım mı…
Kötüydü hiç beğenmedim