1
Canlı ve cansız varlıkları, duygu ve düşünceleri, çeşitli durumları bildiren sözcüklere isim denir.
Buna göre “Masmavi gökyüzünü ve neşeli kuşları gördüğüm için çok sevindim.” cümlesindeki isimler aşağıdakilerin hangisinde bir arada verilmiştir?
- masmavi-neşeli
- gökyüzü-kuşlar
- neşeli-gökyüzü
- kuşlar-çok
1. Sorunun Çözümü
Bu soruda, cümlede yer alan isimleri doğru tespit etmemiz istenmiştir. “Masmavi gökyüzünü ve neşeli kuşları gördüğüm için çok sevindim.” cümlesinde isim olarak kullanılabilecek sözcükler, canlı ve cansız varlıkları, duygu ve düşünceleri ifade eden sözcüklerdir. İncelememizi yaparken:
- “masmavi” ve “neşeli” sözcükleri, sıfat olup isimleri niteleyen özelliklerdir; dolayısıyla isim değeri taşımazlar.
- “gökyüzü” ve “kuşlar” ise, varlık bildiren, canlı ve cansız varlıkları ifade eden isimlerdir.
- “çok” ise miktar bildiren, bir zarf görevinde kullanılmıştır.
Seçenekleri değerlendirdiğimizde:
A şıkkı: “masmavi-neşeli” ifadesinde, iki sıfatın verilmiş olması söz konusu olup isim içermemektedir.
B şıkkı: “gökyüzü-kuşlar” ifadesinde, her iki sözcük de cümledeki isimleri doğru şekilde temsil etmektedir; bu nedenle doğru cevaptır.
C şıkkı: “neşeli-gökyüzü” ifadesinde sıfat ve isim bir arada verilmiş, fakat sözcüklerin sırası ve anlam ilişkisi istenilen tanıma uygun değildir.
D şıkkı: “kuşlar-çok” ifadesinde ise ilk sözcük isim olsa da, “çok” sözcüğü zarf olduğu için isim grubunu oluşturmamaktadır.
Bu nedenlerle, cümledeki isimlerin doğru seçimi “gökyüzü-kuşlar” şeklinde verilmiş olup, doğru cevap B şıkkıdır. Seçeneklerin her biri dikkatle analiz edildiğinde, sadece B şıkkı cümlenin içerdiği isimleri eksiksiz ve doğru olarak yansıtmaktadır.
2
• Beş duyudan herhangi biriyle algılanabilen isimlere somut isim denir.
• Bir kişiye, benzerlerinden farklı özellik taşıyan varlığa veya topluluğa verilen isimlere özel isim denir.
• Çoğul eki almadığı hâlde birden fazla varlığı karşılayan isimlere topluluk ismi denir.
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi açıklaması verilen isim çeşitlerinden herhangi birine örnek olamaz?
- Boncuk bugün kafese koyduğum yemleri yemedi.
- Memleket hasreti hepimizi derinden yaralıyordu.
- Bizim takım bir türlü istenen oyunu sergileyemedi.
- Çantasındaki ipek mendili kardeşine verdi.
2. Sorunun Çözümü
Bu soruda verilen isim çeşitlerinin tanımları ışığında, altı çizili sözcüklerden hangisinin bu açıklamalardan herhangi birine örnek olamayacağını belirlememiz istenmiştir. Öncelikle;
- Somut isim: Beş duyudan herhangi biriyle algılanabilen varlıkları ifade eder.
- Özel isim: Bir kişiye, benzerlerinden farklı özellik taşıyan varlık ya da topluluklara verilen isimdir.
- Topluluk ismi: Çoğul eki almadığı halde birden fazla varlığı karşılayan isimlere denir.
Seçenekleri incelediğimizde;
A şıkkı: Boncuk sözcüğü, cümlede kafese konulan bir evcil hayvanı ifade ediyor; görme, dokunma gibi duyularla algılanabildiğinden somut isim örneğidir.
B şıkkı: hasreti ifadesi, duygusal bir özelliği, yani memleket özlemini anlatmaktadır. Bu sözcük soyut bir kavramı ifade ettiği için ne somut ne de topluluk ya da özel isim kategorilerine girmez.
C şıkkı: takım sözcüğü, bir grup insanı ya da spor takımını anlatır; topluluk ismi örneği olarak değerlendirilebilir.
D şıkkı: mendili ise elle tutulur, gözlemlenebilir bir nesneyi (bir mendil) ifade eder; dolayısıyla somut isim örneğidir.
Bu değerlendirmeler ışığında, açıklamalardan herhangi birine örnek olamayan hasreti sözcüğü yer almaktadır.
Bu nedenle doğru cevap “B şıkkıdır”.
3
Şelalenin uğultusu(I) rüzgârın etkisiyle bize kadar geliyor, yaprakların(II) hışırtısına karışıyordu. Keskin bir kekik kokusu ortalığı doldurmuştu. Deniz(III), yerden bir kozalak(IV) alıp onu incelemeye başladı.
Bu parçada numaralanmış sözcüklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
- I. sözcük soyut isimdir.
- II. sözcük çoğul isimdir.
- III. sözcük özel isimdir.
- IV. sözcük cins isimdir.
3. Sorunun Çözümü
Verilen paragrafta numaralandırılmış sözcüklerle ilgili ifadelerin doğruluğu sorgulanmaktadır. İncelememizi yaparken:
- I. “uğultusu”: Şelalenin sesi, duyularımızla algılanabilir. Tanım gereği somut isim kategorisinde yer alır. Dolayısıyla “soyut isim” ifadesi yanlıştır.
- II. “yaprakların”: Çoğul eki almış olup, yaprakları ifade eden çoğul isim örneğidir.
- III. “Deniz”: Cümlede büyük harfle kullanılması ve tekil olarak verilmesi, özel isim kategorisine işaret eder.
- IV. “kozalak”: Belirli bir türü, genel anlamda bir cinsi ifade eden cins isim örneğidir.
Seçeneklerde verilen ifadelerden;
A şıkkı: “I. sözcük soyut isimdir” ifadesi yanlıştır çünkü uğultu duyularımızla algılanabilen, dolayısıyla somut bir isimdir.
B, C ve D şıkları: İlgili sözcüklerin tanımları doğru verilmiştir.
Bu sebeple, yanlış olan ifade “A şıkkıdır”.
4 Aşağıdaki dizelerin hangisinde topluluk adı kullanılmıştır?
- Her gün bu kadar güzel mi bu deniz?
Böyle mi görünür gökyüzü her zaman? - Rüzgâr tersine esiyor… Niçin?
Eski günler geri mi gelecek? - Kuşlar geçer bulutun üstünden
Yağmur yağar bulutun üstüne - Dünyanın en büyük ordusu iki kişidir,
En kalabalık kenti de bir kişi
4. Sorunun Çözümü
Bu soruda, dizeler içerisinde topluluk adı kullanımı aranıyor. Topluluk ismi, çoğul eki almadığı halde birden fazla varlığı temsil eden isimlerdir. Seçenekleri değerlendirelim:
- A şıkkı: “deniz” ve “gökyüzü” ifadeleri, doğa unsurlarını belirtir; topluluk kavramı taşımaz.
- B şıkkı: “rüzgâr” ve “eski günler” gibi ifadeler, tekil ya da zamansal kavramları yansıtır.
- C şıkkı: “kuşlar” kelimesi çoğul eki alsa da, burada sıradan çoğul kullanım söz konusudur; topluluk ismi özelliğini taşımamaktadır.
- D şıkkı: “ordusu” ifadesi, genellikle birden fazla askeri unsuru temsil eden topluluk ismidir. Aynı şekilde “kenti” ifadesi de benzer şekilde kullanılmaktadır. İfade, alışılmışın dışında, topluluk kavramına gönderme yapar.
Bu açıklamalara göre, D şıkkı dizelerinde topluluk adı kullanılmıştır.
Bu nedenle doğru cevap “D şıkkıdır”.
5 Aşağıdaki dizelerin hangisinde altı çizili sözcük isim değildir?
- Seni gördük bir mazi dağları sardı ses ses
Bir Akdeniz dalgası buldu içinde herkes - Gökten bir el yaşlı gözleri siler
Şenlenir evimiz barkımız bizim - Kazanmak istersen sen de zaferi
Gürleyen sesinle doldur gökleri - Engin kanatlı kuşlar olmasa yoldaşınız
Tepenizden bir güneş, bir ay aşardı, dağlar!
5. Sorunun Çözümü
Bu soruda, dizeler içerisinde altı çizili ifadelerden hangisinin isim olmadığını belirlememiz isteniyor. İncelememiz şu şekilde:
- A şıkkı: dalgası ifadesi, bir doğa olgusunu (deniz dalgası) somut varlık olarak gösterir; dolayısıyla isimdir.
- B şıkkı: Şenlenir ifadesi, “şenlenmek” fiilinden türetilmiş olup, fiilimsi yapıda kullanılmıştır. Bu nedenle isim görevinde değildir.
- C şıkkı: zaferi ifadesi, belirli bir başarıyı anlatan, elle tutulabilir anlam içeren bir isimdir.
- D şıkkı: Tepenizden ifadesi, yer bildiren bir isim tamlamasıdır.
Bu değerlendirmeler sonucunda, isim olmayan altı çizili ifade “Şenlenir” olarak tespit edilmiştir.
Dolayısıyla doğru cevap “B şıkkıdır”.
6
Tamlayanın ilgi eki (-in), tamlananın iyelik eki (-i) aldığı isim tamlamalarına belirtili isim tamlaması denir.
Tamlayanın ilgi eki (-in) almayıp tamlananın iyelik eki (-i) aldığı tamlamalara ise belirtisiz isim tamlaması denir.
Buna göre aşağıdaki cümlelerden hangisinde belirtisiz isim tamlaması kullanılmıştır?
- Yolun sonu görünmeye başladı.
- Derenin şırıltısı bütün vadiyi sarmıştı.
- Havanın sıcaklığı bir anda düştü.
- Oyun odası, çocukları heyecanlandırdı.
6. Sorunun Çözümü
Bu soruda, belirtili ve belirtisiz isim tamlamaları arasındaki farkı bilmek gerekmektedir. Tanımlarda;
- Belirtili isim tamlaması: Tamlayanın ilgi eki (-in) aldığı, tamlananın ise iyelik eki (-i) aldığı yapılardır.
- Belirtisiz isim tamlaması: Tamlayanın ilgi eki almadan, tamlananın iyelik eki aldığı yapılardır.
Seçeneklere baktığımızda;
A şıkkı: “Yolun sonu” ifadesinde “yol” kelimesi -un ilgi eki almıştır; bu nedenle belirtili isim tamlamasıdır.
B şıkkı: “Derenin şırıltısı” ifadesinde de tamlayan -in ilgi eki alarak belirtili isim tamlaması oluşturur.
C şıkkı: “Havanın sıcaklığı” ifadesinde yine tamlayan ilgi eki almıştır.
D şıkkı: “Oyun odası” ifadesinde ise “oyun” kelimesi ilgi eki almamış; direkt tamlama kurulmuş ve belirtisiz isim tamlaması örneği ortaya çıkmıştır.
Bu sebeple, doğru kullanımın örneği “D şıkkıdır”.
7 Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim tamlaması yoktur?
- Küçük bir tekne ile Giresun Adası’na doğru yola çıktık.
- Yeni çıkan kitapları heyecanla takip ediyorum.
- Bilgisayarımın klavyesini değiştirmem gerekiyor.
- Söz dağarcığının hayli geniş olduğu söylenirdi.
7. Sorunun Çözümü
Soru, verilen cümlelerden hangisinde isim tamlaması bulunmadığını sormaktadır. İncelememizi yaparken cümle içindeki isim tamlamalarını belirleyelim:
- A şıkkı: “Giresun Adası’na” ifadesi, “Giresun” ve “Adası” kelimeleri arasında kurulmuş bir isim tamlamasıdır.
- B şıkkı: “Yeni çıkan kitapları” ifadesinde, “kitap” kelimesi çoğul eki alarak isim tamlaması oluşturmazsa da, niteleyici sıfat tamlaması mevcuttur; ancak bu bağlamda, isim tamlaması arayışında B şıkkı dikkat çekicidir.
- C şıkkı: “Bilgisayarımın klavyesi” ifadesinde, tamlayan ve tamlanan arasında açıkça kurulmuş bir isim tamlaması vardır.
- D şıkkı: “Söz dağarcığının” ifadesi, yine isim tamlaması örneğidir.
Bu cümlelerden, belirgin bir isim tamlaması içermeyen tek seçenek “B şıkkıdır”. Çünkü “yeni çıkan kitapları” ifadesinde sıfat tamlaması bulunmakla birlikte, kelimeler arasında gerçek bir tamlayan-tamlanan ilişkisi kurulmamıştır.
Bu nedenle doğru cevap “B şıkkıdır”.
8
(I) Her edebî tür, değişik şekillerde okunur. (II) Mesela şiir ve deneme daha dingin okumalar gerektirir.
(III) Bir şiir kitabı hızlıca okunmaz. (IV) Roman ve öyküler ise hemen okunup bitirilmelidir.
Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangisinde isim tamlaması kullanılmıştır?
- I
- II
- III
- IV
8. Sorunun Çözümü
Parçada numaralandırılmış cümlelerin hangisinde isim tamlaması kullanıldığını belirlememiz isteniyor. Cümleleri teker teker inceleyelim:
- I. “Her edebî tür, değişik şekillerde okunur.” ifadesinde, “edebî tür” sözcük grubu; burada isim tamlaması kurgulanmamış, sadece sıfat tamlaması söz konusudur.
- II. “Mesela şiir ve deneme daha dingin okumalar gerektirir.” cümlesinde ise isim tamlaması bulunmamaktadır.
- III. “Bir şiir kitabı hızlıca okunmaz.” ifadesinde, “şiir kitabı” ifadesi, tamlayan ile tamlanan arasında herhangi bir ilgi eki kullanılmadan kurulmuş ve belirtisiz isim tamlaması örneğini oluşturur.
- IV. “Roman ve öyküler ise hemen okunup bitirilmelidir.” cümlesinde isim tamlaması mevcut değildir.
Bu değerlendirmeye göre, III. cümlede isim tamlaması kullanılmıştır.
Bu nedenle doğru cevap “III” yani “C şıkkıdır”.
9
(I) Kenya, sınırlı arazide kısıtlı su ile tarım yapılan ve bol güneş ışığı alan bir ülke.
(II) Burada güneş panelleriyle elektrik enerjisi üretmek çok kolay olsa da tarım ürünleri yetiştirmekte zorluklar yaşanabiliyor.
(III) Ülkenin yarı kurak bir bölgesinde güneş panelleri altında patlıcan, mısır gibi tarım ürünleri yetiştirme denemesi yapıldı.
(IV) Panellerin altında yetişen ürünlerin açık alanda yetişenlerden daha sağlıklı olduğu gözlendi.
Bu parçadaki numaralanmış cümlelerde geçen isim tamlamalarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
- I. cümlede belirtisiz isim tamlaması vardır.
- II. cümlede birden fazla isim tamlaması kullanılmıştır.
- III. cümlede tamlayanıyla tamlananı arasına sözcükler girmiş belirtili isim tamlaması vardır.
- IV. cümlede zincirleme isim tamlaması kullanılmıştır.
9. Sorunun Çözümü
Bu soruda, parçadaki numaralanmış cümlelerdeki isim tamlamalarının özellikleri değerlendirilmek istenmektedir. Şimdi seçenekleri adım adım inceleyelim:
- I. Cümle: “Kenya, sınırlı arazide kısıtlı su ile tarım yapılan ve bol güneş ışığı alan bir ülke.” ifadesinde, “güneş ışığı” gibi kalıplar, ilgi eki almadan kurulmuş olup belirtisiz isim tamlaması örneği oluşturur. Bu nedenle I. cümledeki ifade doğrudur.
- II. Cümle: “Burada güneş panelleriyle elektrik enerjisi üretmek çok kolay olsa da tarım ürünleri yetiştirmekte zorluklar yaşanabiliyor.” ifadesinde, “elektrik enerjisi” ve “tarım ürünleri” gibi ifadeler üzerinden birden fazla isim tamlaması görülmektedir. Bu ifade de doğrudur.
- III. Cümle: “Ülkenin yarı kurak bir bölgesinde güneş panelleri altında patlıcan, mısır gibi tarım ürünleri yetiştirme denemesi yapıldı.” ifadesinde, “ülkenin yarı kurak bir bölgesi” ifadesinde tamlayan ile tamlanan arasında sıfat yer alsa da, bu yapı belirtili isim tamlaması olarak değerlendirilir. Bu açıklama da doğrudur.
- IV. Cümle: “Panellerin altında yetişen ürünlerin açık alanda yetişenlerden daha sağlıklı olduğu gözlendi.” ifadesinde, “ürünlerin” ifadesi zincirleme isim tamlaması şeklinde yorumlanmıştır. Ancak, zincirleme isim tamlaması için genellikle üç veya daha fazla unsurun arka arkaya gelmesi beklenir. Bu cümlede ise zincirleme yapı net olarak kurulmamıştır.
Bu sebeple, yanlış olan ifade “IV. cümlede zincirleme isim tamlaması kullanılmıştır” ifadesidir.
Doğru cevap bu değerlendirmeye göre “D şıkkıdır”.
10 Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem belirtili hem de belirtisiz isim tamlaması vardır?
- Saatin pilini değiştirmek için Zeki Usta’nın dükkânına gittim.
- Küçükken parmaklarımın ucuna basa basa yürümüşüm.
- Büyükbabamın çiftliğine ancak gece yarısı ulaşabildik.
- Belli ki memleket havası hepinize çok iyi gelmiş.
10. Sorunun Çözümü
Bu soruda, verilen cümlelerde belirtili ve belirtisiz isim tamlaması örneklerinin hangisinde birlikte kullanıldığını tespit etmemiz istenmektedir. Öncelikle isim tamlaması çeşitlerine kısaca değinelim:
- Belirtili isim tamlaması: Tamlayan, ilgi eki (-in) alırken, tamlanan da iyelik eki (-i) alır.
- Belirtisiz isim tamlaması: Tamlayan ilgi eki almaksızın, sadece tamlanan iyelik eki alarak oluşturulur.
Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A şıkkı: “Saatin pilini değiştirmek için Zeki Usta’nın dükkânına gittim.” ifadesinde hem “saatin pili” hem de “Zeki Usta’nın dükkânı” ifadesinde belirtili isim tamlaması vardır.
- B şıkkı: “Küçükken parmaklarımın ucuna basa basa yürümüşüm.” ifadesinde “parmaklarımın ucu” belirtili isim tamlamasıdır.
-
C şıkkı: “Büyükbabamın çiftliğine ancak gece yarısı ulaşabildik.” ifadesinde iki farklı isim tamlaması bulunmaktadır:
- Büyükbabamın çiftliği ifadesinde, “büyükbabamın” tamlayanına ilgi eki (-ın) eklenmiş ve “çiftliği” tamlananına iyelik eki (-i) eklenmiştir. Bu durum, belirtili isim tamlaması örneğidir.
- Gece yarısı ifadesinde ise, tamlayan olan “gece” kelimesi ilgi eki almamış, doğrudan tamlanan “yarısı” iyelik ekiyle kullanılmıştır. Bu kullanım belirtisiz isim tamlaması örneğidir.
- D şıkkı: “Belli ki memleket havası hepinize çok iyi gelmiş.” ifadesinde yalnızca “memleket havası” bulunmakta ve bu ifade belirtisiz isim tamlaması örneği olarak değerlendirilebilir.
Bu analiz sonucunda, hem belirtili hem de belirtisiz isim tamlamasının bir arada kullanıldığı ifade C şıkkında yer almaktadır. Dolayısıyla doğru cevap “C şıkkıdır”.
11
Bazı isim tamlamalarında tamlayan, tamlananın hangi malzemeden yapıldığını belirtir.
Aşağıdakilerden hangisi bu özellikte bir isim tamlaması değildir?
- Bal arısı
- Biber salçası
- Mısır unu
- Ayva reçeli
11. Sorunun Çözümü
Bu soruda, bazı isim tamlamalarında tamlayanın, tamlananın hangi malzemeden yapıldığını belirttiği ifade ediliyor. İnceleyelim:
- “Biber salçası”: Salçanın biberden yapıldığını gösterir; malzeme belirten isim tamlamasıdır.
- “Mısır unu”: Unun mısırdan elde edildiğini ifade eder; yine malzeme bildiren isim tamlamasıdır.
- “Ayva reçeli”: Reçelin ayvadan yapıldığını gösterir; bu da malzeme belirten bir isim tamlamasıdır.
- “Bal arısı”: Bu ifade, arı türünü belirtmekte olup, arının yapıldığı malzeme hakkında bilgi vermez. Burada amaç, arının cinsini belirtmektir, malzeme ilişkisi kurulmamaktadır.
Bu açıklamalardan, malzeme bildirmeyen tek isim tamlaması “Bal arısı” ifadesidir.
Bu nedenle doğru cevap “A şıkkıdır”.
12 Aşağıdaki cümlelerde altı çizili ifadelerden hangisi isim tamlaması değildir?
- Düşünceli olmak önemli bir özelliktir.
- Sorunların çözümü için yetkililerle görüştük.
- Okulun duvarları yaz tatilinde boyandı.
- Kiraz çekirdeklerini bahçeye gömdü.
12. Sorunun Çözümü
Son soruda, cümleler içerisindeki altı çizili ifadelerden hangisinin isim tamlaması olmadığı sorulmaktadır. Seçenekleri detaylıca inceleyelim:
- A şıkkı: Düşünceli olmak ifadesi, “olmak” fiilinin isimleşmiş hâlidir ancak burada isim tamlaması kurgulanmamıştır. Bir özellik kazanmış fiilimsi yapı olarak değerlendirildiği için isim tamlaması değildir.
- B şıkkı: Sorunların çözümü ifadesinde, “sorunların” tamlayan, “çözümü” tamlanan olarak kurulmuş, dolayısıyla isim tamlamasıdır.
- C şıkkı: Okulun duvarları ifadesi, açıkça tamlayan ve tamlanan ilişkisini gösteren isim tamlamasıdır.
- D şıkkı: Kiraz çekirdeklerini ifadesi de, kirazın çekirdeklerini belirterek isim tamlaması örneğini oluşturur.
Bu değerlendirmeler sonucunda, isim tamlaması olmayan ifade “A şıkkındaki Düşünceli olmak” ifadesidir.
Bu nedenle doğru cevap “A şıkkıdır”.