1. Sorunun Çözümü

Bu soruda sesin hangi ortamda yayılamadığı ve farklı maddelerde yayılma hızının karşılaştırılması isteniyor. Önce temel bilgiyi hatırlayalım: Ses bir mekanik dalgadır; yani titreşimlerin iletilebilmesi için mutlaka bir madde ortamına ihtiyaç duyar. Bu yüzden ses, boşlukta (vakumda) yayılmaz. Maddelerin yoğunluğu ve esnekliği arttıkça parçacıklar arasındaki etkileşim güçlenir; bu da sesin daha hızlı iletilmesini sağlar. Genel hız sıralaması şu şekildedir: \( v_{\text{katı}} \; > \; v_{\text{sıvı}} \; > \; v_{\text{gaz}} \). Dolayısıyla ses en iyi katılarda, en yavaş ise gazlarda yayılır.

Doğru seçenek: A

• A) “boşlukta – katı – gaz” — İlk boşluk için boşlukta yayılmaz ifadesi doğrudur. Ayrıca sesin en iyi katılarda, en yavaş gazlarda yayıldığını biliyoruz. Bu seçenek, hem ilk yargıyı hem de hız sıralamasını tam olarak doğru verir.
• B) “boşlukta – gaz – katı” — İlk ifade doğru olsa da ikinci kısım yanlıştır. Ses en iyi gazlarda değil, katılarda yayılır. Üstelik “en yavaş katılarda” demek de hız sıralamasını tersine çevirmek olur (\( v_{\text{katı}} \) gazdan büyüktür).
• C) “havada – katı – gaz” — “Ses havada yayılmaz” demek yanlıştır; hava bir gaz ortamıdır ve ses havada yayılır (sadece vakumda yayılmaz). İkinci ve üçüncü kısımlar doğru olsa bile ilk yargı temelden yanlış olduğundan seçenek elenir.
• D) “havada – gaz – katı” — İlk ifade yine yanlıştır; ses havada yayılır. Ayrıca en iyi gazlarda demek de hız sıralamasına aykırıdır. Sesin en hızlı olduğu ortam katılardır.

Sonuç: Ses boşlukta yayılmaz; en hızlı katılarda, en yavaş gazlarda yayılır. Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.

2. Sorunun Çözümü

Bu soruda sesin oluşumu ve yayılması ile ilgili üç ifade verilmiş, bunların doğruluk durumlarını değerlendirmemiz istenmiştir. Öncelikle temel bilgiyi hatırlayalım: Ses bir mekanik dalgadır. Mekanik dalgalar, enerji taşırken ortamın taneciklerini titreştirirler ancak taneciklerin kendisi ortamda yer değiştirmez, sadece salınım yapar.

• 1. İfade: “Ses, maddenin taneciklerinin titreşimi sonucu oluşur.” Bu ifade doğrudur. Ses kaynağındaki titreşimler çevresindeki tanecikleri titreştirir, bu titreşimler komşu taneciklere aktarılır. Örneğin, gitar teli titreştiğinde hava tanecikleri titreşir ve bu titreşim kulağımıza ulaşır.
• 2. İfade: “Sesin yayılması için maddesel ortama ihtiyaç vardır.” Bu ifade de doğrudur. Ses dalgaları, boşlukta yayılamaz çünkü tanecikler arası etkileşim gerektirir. Bu nedenle uzay boşluğunda ses duyulmaz. Katı, sıvı veya gaz ortamlarında ise yayılabilir.
• 3. İfade: “Ses, en hızlı gaz ortamında yayılır.” Bu ifade yanlıştır. Sesin yayılma hızı ortamın tanecik yoğunluğuna ve esnekliğine bağlıdır. Katılar bu bakımdan en avantajlıdır, çünkü tanecikler arası bağlar güçlüdür. Bu nedenle hız sıralaması şu şekildedir: \( v_{\text{katı}} \; > \; v_{\text{sıvı}} \; > \; v_{\text{gaz}} \). Dolayısıyla ses, gazlarda en yavaş yayılır.

Sonuç olarak: 1. ve 2. ifadeler doğrudur, 3. ifade yanlıştır. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

Diğer şıkların neden yanlış olduğu:

• A) Yalnız 1 — 1. ifade doğru olsa da 2. ifade de doğrudur. Bu şık eksik doğruya sahiptir.
• C) 1 ve 3 — 1. ifade doğru olsa da 3. ifade yanlıştır. Yanlış bilgi içeren seçenek elenir.
• D) 2 ve 3 — 2. ifade doğru olsa da 3. ifade yanlıştır. Bu nedenle bu şık da elenir.

Bu sorudan çıkarılacak temel ders şudur: Sesin yayılması için ortam şarttır ve en hızlı katılarda, en yavaş gazlarda yayılır.

3. Sorunun Çözümü

Bu soru, ses enerjisinin dönüşümleri üzerine. Ses, bir mekanik dalga olduğundan ortam taneciklerini titreştirir ve farklı süreçlerle başka enerji türlerine dönüşebilir. Aşağıdaki üç ifadeyi tek tek değerlendirerek gidelim:

• 1) Mekanik enerjiye dönüşebilir. — Doğru. Ses dalgaları cisimleri titreştirerek iş yaptırabilir. Örneğin, davul zarının titreşmesi, kulak zarımızın hareketi, hatta rezonans koşullarında bir bardağın çatlaması ses → mekanik dönüşümüdür. Bunu sembolik olarak şöyle yazabiliriz: \( E_{\text{ses}} \to E_{\text{mekanik}} \).
• 2) Elektrik enerjisine dönüşebilir. — Doğru. Mikrofonlarda ses dalgaları diyaframı titreştirir; bu titreşim elektriksel bir sinyale çevrilir (ör. piezoelektrik, dinamik mikrofonlar). Yani \( E_{\text{ses}} \to E_{\text{elektrik}} \). Ters süreçte hoparlörler \( E_{\text{elektrik}} \to E_{\text{ses}} \) yapar.
• 3) Isı enerjisine dönüşebilir. — Doğru. Ses dalgaları ortamdaki sürtünme ve sönüm etkileriyle iç enerji artışına neden olur; bu da ısıya dönüşüm demektir. Özellikle gözenekli yalıtım malzemeleri ses enerjisini soğurup ısıya çevirir: \( E_{\text{ses}} \to Q \,(\text{ısı}) \).

Sonuç: Üç ifadenin de her biri bilimsel olarak doğrudur. Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.

Diğer şıkların neden yanlış olduğu:

• A) Yalnız 1 — 2 ve 3 de doğrudur; eksik içerir.
• B) 1 ve 2 — 3. ifade de doğrudur; bir doğruyu dışarıda bırakır.
• C) 2 ve 3 — 1. ifade de doğrudur; yine eksik doğru içerir.

Özet: Ses enerjisi uygun düzenek ve koşullarda mekanik, elektrik ve ısı enerjilerine dönüşebilir. Bu yüzden en kapsayıcı ve doğru seçenek “D”’dir.

4. Sorunun Çözümü

Bu deney düzeni, sesin yayılması için ortam gerekip gerekmediğini gözlemlemek amacıyla hazırlanmıştır. Cam fanus içindeki çalar saat önce normal hava ortamında çalışır ve sesi duyulur. Ancak hava boşaltma tulumbası ile fanusun içindeki hava tamamen çekildiğinde ortam vakum haline gelir. Ses bir mekanik dalga olduğundan, titreşimlerin iletilebilmesi için mutlaka tanecikli bir ortama ihtiyaç vardır. Boşlukta (vakumda) tanecikler bulunmadığı için ses dalgaları yayılamaz. Dolayısıyla bu deney, “ses boşlukta yayılır mı?” sorusunun cevabını bulmak için yapılır.

Doğru seçenek: C

Şıkların değerlendirilmesi:

• A) “Sesin katılarda iyi yayıldığının” — Bu deney katılarla ilgili değildir; burada ortam boşaltılarak sesin yayılması incelenir. Katı ortamda sesin iyi yayıldığını test etmek için fanus yerine katı iletim yolu kullanmak gerekir.
• B) “Çalar saatin çalışıp çalışmadığının” — Çalar saat çalışıyor olsa bile fanus içindeki hava boşaltıldığında ses duyulmaz. Dolayısıyla deneyin amacı bu değildir.
• C) “Sesin boşlukta yayılıp yayılmayacağının” — Doğru cevap budur. Deney, ortam olmadığında sesin iletilemeyeceğini kanıtlamayı hedefler.
• D) “Çalar saatin ses kaynağı olup olmadığının” — Çalar saatin ses kaynağı olduğu zaten biliniyor; bu deneyin amacı bu bilgiyi test etmek değildir.

Sonuç: Mekanik dalgalar (örneğin ses), madde tanecikleri olmadan yayılamaz. Bu nedenle uzay boşluğunda ses duyulmaz. Deney, öğrencinin bunu gözlemlemesini sağlar. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.

5. Sorunun Çözümü

Soru, ışığın bir cisme çarptığında o cisimden geçip geçemeyeceğini sorguluyor. Işıkla ilgili temel bilgi şudur: Maddeler ışığı geçirme durumlarına göre üç gruba ayrılır:

• Saydam maddeler: Işığı büyük oranda geçirir. Örnek: cam, su, hava.
• Yarı saydam maddeler: Işığın bir kısmını geçirir, bir kısmını dağıtır. Örnek: buzlu cam, ince tül.
• Saydam olmayan (opak) maddeler: Işığı geçirmez. Örnek: tahta, metal, taş.

Bakır levha bir metaldir ve tamamen opak özelliktedir; ışık dalgaları içinden geçemez. Bu nedenle, ışık bakır levhaya çarptığında tamamen yansır veya soğurulur, geçiş olmaz.

Doğru seçenek: B

Diğer şıkların değerlendirilmesi:

• A) Boş cam bardak — Cam saydamdır, ışık içinden geçebilir. Bu nedenle doğru cevap olamaz.
• B) Bakır levha — Doğru cevap. Metal yüzeyler ışığı geçirmez, yalnızca yansıtır veya soğurur.
• C) Cam kavanoz — Cam saydam olduğu için ışık geçebilir. Yanlış seçenek.
• D) Kumaş parçası — Kumaş tam saydam olmasa da ince dokuluysa az miktarda ışık geçirebilir. Ancak bakır gibi tamamen geçirmez değildir. Ayrıca soruda en net “geçiremez” cevabı bakır levhadır.

Sonuç: Işığın cisimden geçip geçememesi, maddenin yapısına bağlıdır. Metaller gibi opak maddeler ışığı geçirmez. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

6. Sorunun Çözümü

Bu soruda yarasaların görme yeteneği olmamasına rağmen çevrelerini nasıl algıladıkları soruluyor. Yarasalar, yön bulma ve avlarını yakalama sürecinde “ekolokasyon” adı verilen bir yöntem kullanırlar. Bu yöntem, ses dalgalarının cisimlere çarptıktan sonra yansıyarak geri dönmesi prensibine dayanır. Yarasalar yüksek frekansta sesler çıkarır, bu sesler engellere çarpar ve geri döner. Geri dönen sesin süresi, yönü ve frekansı analiz edilerek engellerin yeri, boyutu ve uzaklığı hakkında bilgi elde edilir.

Buradaki anahtar nokta şudur: Sesin yansıma özelliği sayesinde, yarasalar adeta bir “ses radarı” kullanır. Bu da onlara karanlıkta bile net bir çevre algısı sağlar.

Doğru seçenek: A

Diğer şıkların değerlendirilmesi:

• A) Yansımasından — Doğru cevap. Ekolokasyon tamamen sesin yansıması ilkesine dayanır.
• B) Şiddetinden — Sesin şiddeti, kaynaktan çıkan enerjinin miktarıyla ilgilidir ancak yarasaların yön bulma yönteminde esas belirleyici faktör bu değildir.
• C) Hızından — Sesin hızı, ortamın cinsine göre değişir; fakat yarasaların yön tayini hızdan çok yankı süresine dayanır.
• D) Yüksekliğinden — Yükseklik (frekans), yarasaların çıkardığı sesin duyulabilir aralıkta olmamasını sağlar; ancak yön bulmadaki temel unsur yansıma olduğu için doğru cevap değildir.

Sonuç: Yarasalar sesin yansıma özelliğini kullanarak yönlerini bulur ve avlarını yakalar. Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.

7. Sorunun Çözümü

Bu soruda sesin hangi ortamlarda yayılabileceği sorgulanmaktadır. Temel kural şudur: Ses bir mekanik dalgadır ve yayılabilmesi için mutlaka maddesel ortama ihtiyaç duyar. Maddeler üç halde bulunur: katı, sıvı ve gaz. Ses, taneciklerin titreşimleri ile iletildiği için bu üç halde de yayılabilir.

Şıklardaki ortamlara bakalım:

• 1. Duvarda — Duvar bir katıdır. Katılarda tanecikler çok sık ve güçlü bağlarla birbirine bağlı olduğu için ses en hızlı bu ortamda yayılır.
• 2. Havada — Hava bir gazdır. Ses gaz ortamında da yayılır, ancak tanecikler arası mesafe fazla olduğundan hızı katılara göre daha düşüktür.
• 3. Havuzda — Su bir sıvıdır. Ses sıvılarda da yayılır ve hızı gazlardan yüksektir, ancak katılardan düşüktür.

Görüldüğü gibi ses bu üç ortamda da yayılabilir. Dolayısıyla doğru cevap “D” şıkkıdır.

Diğer şıkların neden yanlış olduğu:

• A) 1 — Ses yalnızca duvarda değil, diğer maddesel ortamlarda da yayılır.
• B) 2 — Sadece havada yayılır demek eksik bilgidir; sıvı ve katı ortamlar da vardır.
• C) 3 — Yalnızca suda yayılır demek doğru değildir; diğer maddesel ortamlar da ses iletimini sağlar.

Sonuç: Ses, katı, sıvı ve gaz ortamlarda yayılabilir; boşlukta ise yayılamaz. Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.

8. Sorunun Çözümü

Soru, sesin hangi ortamda yayılamayacağını sorguluyor. Temel fizik bilgisine göre, ses bir mekanik dalgadır ve yayılması için tanecikli bir ortama ihtiyaç duyar. Bu ortam katı, sıvı veya gaz olabilir. Ancak boşlukta (vakumda) tanecikler bulunmadığından ses dalgaları iletilemez.

Uzay neredeyse tamamen boşluktan oluşur. Bu nedenle sesin iletileceği hava veya başka bir maddesel ortam yoktur. Bir çalar saat uzaya konulsa, çalışmaya devam etse bile sesini duymak mümkün olmaz. Bu durum, “Cam fanus deneyinde” olduğu gibi, ortam kaldırıldığında sesin yayılmadığını kanıtlar.

Doğru seçenek: C

Diğer şıkların değerlendirilmesi:

• A) Ekvatorda — Ekvatorda hava yoğunluğu vardır, bu yüzden ses yayılır.
• B) Kutuplarda — Kutuplarda sıcaklık düşük olsa da hava bulunduğu için ses yayılır. Sıcaklık farkı yalnızca ses hızını değiştirir.
• C) Uzayda — Doğru cevap. Uzayda sesin iletileceği maddesel ortam bulunmadığından ses yayılmaz.
• D) Deniz seviyesinde — Deniz seviyesinde hava yoğunluğu yüksek olduğu için ses gayet iyi yayılır.

Sonuç: Ses, maddesel ortamlar (katı, sıvı, gaz) dışında yayılamaz. Bu nedenle uzayda ses iletimi mümkün değildir. Bu yüzden doğru cevap “C” şıkkıdır.

9. Sorunun Çözümü

Soruda, bir düz aynaya gelen ışının yansıdıktan sonra yansıyan ışın ile yaptığı açının hesaplanması isteniyor. Öncelikle Yansıma Kanunlarını hatırlayalım:

• Gelen ışın, yansıyan ışın ve yüzeye dik çizilen normal aynı düzlemde bulunur.
• Geliş açısı (\( \theta_g \)) ile yansıma açısı (\( \theta_y \)) birbirine eşittir: \( \theta_g = \theta_y \)

Şekilde, gelen ışının ayna yüzeyine göre yaptığı açı verilmişse, bu açıdan normal doğrultusuna olan açıya ulaşmamız gerekir. Diyelim ki gelen ışının yüzey normali ile yaptığı açı \( \theta_g \) olsun. Bu durumda yansıyan ışının normalle yaptığı açı da \( \theta_y = \theta_g \) olacaktır.

Yansıyan ışın ile gelen ışın arasındaki açı, \( 2 \times \theta_g \) formülü ile bulunur. Soruda verilen veriler dikkate alındığında geliş açısı 20° ise, bu açı iki katına çıkarılarak \( 40^\circ \) elde edilir.

Doğru seçenek: B

Diğer şıkların neden yanlış olduğu:

• A) 25° — Bu değer, geliş açısının veya normalden ölçülen açının yanlış yorumlanması sonucu elde edilir.
• B) 40° — Doğru cevap, çünkü gelen ve yansıyan ışın arasındaki açı, geliş açısının iki katıdır.
• C) 80° — Bu değer geliş açısının dört katı gibi yanlış bir yorumdan kaynaklanabilir.
• D) 100° — Fiziksel olarak bu açı, düz aynada verilen koşullar altında oluşmaz.

Sonuç: Yansıma kanununa göre gelen ve yansıyan ışın arasındaki açı, geliş açısının iki katına eşittir. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

10. Sorunun Çözümü

Bu soru, ses enerjisinin elektrik enerjisine dönüşümünü sağlayan cihazlar ile ilgili. Öncelikle mantığı hatırlayalım: Ses → Elektrik dönüşümü, ses dalgalarının bir alıcı yüzeyi titreştirmesi ve bu titreşimlerin elektrik sinyallerine çevrilmesi ile gerçekleşir. Bu dönüşüm için genellikle mikrofon diyaframı veya benzer sistemler kullanılır.

Şıkları inceleyelim:

• A) Telefon — Konuşma sırasında sesinizi mikrofon vasıtasıyla elektrik sinyaline çevirir, bu sinyal karşı tarafa iletilir. Yani ses → elektrik dönüşümü vardır.
• B) Mikrofon — Görevi zaten ses dalgalarını elektrik sinyallerine çevirmektir. En tipik ses → elektrik dönüştürücüdür.
• C) Sonar — Sonar, genellikle elektrik enerjisini kullanarak ses dalgaları üretir (ör. sualtında “ping” sesi göndermek). Ancak çalışma mantığında esas dönüşüm elektrik → ses şeklindedir, tersi değil. Gelen yankıların algılanması özel alıcılarla yapılır ama buradaki temel mantık, ilk aşamada ses → elektrik değil, elektrik → ses üretimidir. Bu nedenle soru bağlamında “gerçekleştirmez” seçeneği budur.
• D) Kamera — Video çekimi sırasında mikrofon ile sesi elektrik sinyaline çevirir, bu da ses → elektrik dönüşümüdür.

Doğru seçenek: C

Diğer şıkların neden yanlış olduğu:

• A) Telefon — Ses → elektrik dönüşümü vardır, bu yüzden yanlış seçenek olamaz.
• B) Mikrofon — Tamamen ses → elektrik dönüştürücüdür.
• D) Kamera — İçindeki mikrofon sayesinde sesi elektrik sinyaline çevirir, bu nedenle doğru cevap değildir.

Sonuç: Sesin elektrik enerjisine dönüşmediği cihaz sonar’dır. Bu yüzden doğru cevap “C” şıkkıdır.

11. Sorunun Çözümü

Bu soru, ses hızını etkileyen faktörleri anlamak üzerine. Ses hızı, ses dalgalarının bir ortamda ne kadar hızlı iletildiğini ifade eder ve bu hız, ortamın fiziksel özelliklerine bağlıdır.

Şimdi verilen maddeleri tek tek inceleyelim:

• 1) Maddenin cinsi — Doğru. Katı, sıvı ve gaz ortamların yapıları farklıdır. Katılarda tanecikler sık ve güçlü bağlarla bağlı olduğundan ses çok hızlı yayılır. Gazlarda ise tanecikler arasındaki mesafe büyük olduğu için ses en yavaş yayılır.
• 2) Maddenin tanecikleri arasındaki uzaklık — Doğru. Tanecikler ne kadar yakınsa titreşimler o kadar hızlı iletilir. Katı ortamda tanecikler birbirine çok yakın olduğu için iletim hızlıdır.
• 3) Ortamın sıcaklığı — Doğru. Özellikle gazlarda sıcaklık arttıkça tanecikler daha hızlı hareket eder ve titreşimleri daha hızlı iletir. Bu nedenle sıcaklık arttığında ses hızı da artar.

Tüm bu faktörler ses hızını etkilediği için doğru cevap “D” şıkkıdır.

Diğer şıkların neden yanlış olduğu:

• A) Yalnız 1 — Maddenin cinsi önemlidir ama tanecik uzaklığı ve sıcaklık da hızı etkiler.
• B) 1 ve 2 — Bu iki faktör doğru olsa da sıcaklığın etkisini dışarıda bırakmak eksik bilgi olur.
• C) 2 ve 3 — Maddenin cinsini yok saymak, sesin katı, sıvı, gaz hız farklarını göz ardı etmek olur.

Sonuç: Ses hızı; maddenin cinsine, tanecikler arasındaki uzaklığa ve ortam sıcaklığına bağlıdır. Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.

12. Sorunun Çözümü

Soru, sesin tüm özellikleri ile ilgilenen bilim dalını soruyor. Sesin oluşumu, yayılması, yankılanması, yansıması ve soğurulması gibi konuları inceleyen bilim dalı akustik olarak adlandırılır.

Akustik, hem teorik hem de uygulamalı bir alan olup; müzikten mimariye, mühendislikten tıbbi görüntüleme tekniklerine kadar geniş bir kullanım alanına sahiptir. Örneğin konser salonlarının tasarımında akustik prensipler kullanılarak sesin her noktada net ve dengeli duyulması sağlanır. Ayrıca gürültü kontrolü, ses yalıtımı ve yankı sürelerinin hesaplanması gibi konular da akustiğin kapsamına girer.

Doğru seçenek: A

Diğer şıkların değerlendirilmesi:

• A) Akustik — Doğru cevap. Sesin tüm özelliklerini inceleyen bilim dalıdır.
• B) Müzik — Sanatsal bir disiplindir; sesin bilimsel özelliklerinden ziyade estetik ve duygusal yönü ile ilgilenir.
• C) Jeoloji — Yer bilimiyle ilgilenir, sesle doğrudan bağlantılı değildir.
• D) Fizik — Ses fiziğin bir alt konusu olsa da, sesin tüm özelliklerini detaylı inceleyen özel alan akustiktir.

Sonuç: Sesin yayılma, yansıma, soğurulma gibi tüm özelliklerini sistematik olarak inceleyen bilim dalı akustiktir. Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.

13. Sorunun Çözümü

Soruda üç farklı tanım verilmiş ve bunların hangi kavramlara karşılık geldiği soruluyor. Tanımları tek tek inceleyelim:

• “Sesin yayılabilmesi için gereklidir.” — Ses bir mekanik dalgadır ve yayılması için tanecikli bir maddesel ortam gereklidir. Bu ifade A) Maddesel ortam ile eşleşir.
• “Sesin özelliklerini ve farklı maddelerin sesle etkileşimini araştıran birimdir.” — Sesin oluşumu, yayılması, yankı, yansıma ve soğurulma gibi özelliklerini inceleyen bilim dalı akustiktir. Bu ifade B) Akustik ile eşleşir.
• “Ses kaynağından çıkan ses dalgalarının sert ve düzgün bir yüzeye çarpıp geldiği ortama geri dönmesidir.” — Bu tanım, sesin yansımasını tarif eder. Dolayısıyla bu ifade D) Sesin yansıması ile eşleşir.

Geriye C) Sesin soğrulması kalıyor. Bu kavram, sesin bir yüzey veya ortam tarafından tutulup enerjisinin ısıya dönüşmesi anlamına gelir. Verilen ifadelerde bu tanım yer almadığı için açıkta kalan kavram budur.

Doğru seçenek: C

Diğer şıkların neden yanlış olduğu:

• A) Maddesel ortam — İlk tanım doğrudan bunu açıklıyor, bu yüzden açıkta kalan değildir.
• B) Akustik — İkinci tanım ile tam uyumludur.
• D) Sesin yansıması — Üçüncü tanım buna karşılık geliyor.

Sonuç: Verilen tanımlarda sesin soğrulmasına dair bir açıklama yoktur. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.

14. Sorunun Çözümü

Soru, ses dalgalarının su altındaki yayılma hızı ve yankı süresi kullanılarak göl derinliğinin bulunmasını istiyor. Bu tip sorularda dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, verilen sürenin gidiş + dönüş süresi olduğudur.

Verilenler:

• Toplam süre: \( t_{\text{toplam}} = 2 \ \text{saniye} \)
• Sesin sudaki hızı: \( v = 1500 \ \text{m/s} \)

Ses kaynağından çıkan dalga göl tabanına gider ve geri döner. Yani toplam mesafe, göl derinliğinin iki katıdır: \[ \text{Toplam Mesafe} = v \times t_{\text{toplam}} = 1500 \times 2 = 3000 \ \text{metre} \] Göl derinliği ise bu mesafenin yarısıdır: \[ \text{Derinlik} = \frac{3000}{2} = 1500 \ \text{metre} \]

Doğru seçenek: B

Diğer şıkların neden yanlış olduğu:

• A) 3000 m — Bu değer toplam gidiş-dönüş mesafesidir, derinlik değildir.
• C) 750 m — Bu değer, verilen sürenin yanlış yarıya indirilmesiyle oluşur.
• D) 200 m — Hesapla ilgisiz, yanlış bir değerdir.

Sonuç: Bu tür yankı problemlerinde verilen süre daima gidiş-dönüş süresidir. Derinlik hesabında süre ikiye bölünmelidir. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

15. Sorunun Çözümü

Bu soru, bir ortamda sesin yayılma hızını etkileyen ve etkilemeyen değişkenleri ayırt etmeni istiyor. Temel fizik bağıntısını hatırlayalım: ses hızını ortamın esnekliği (basılabilirlik/Adyabatik modül) ve yoğunluğu belirler. Basitçe, \( v = \sqrt{\dfrac{K}{\rho}} \) (gazlarda yaklaşık \( v \approx \sqrt{\gamma \, R T / M} \)). Buna göre hız; ortamın cinsi, taneciklerin birbirine yakınlığı (yoğunluk), esneklik ve sıcaklık gibi ortam özelliklerine bağlıdır; kaynağın nasıl titreştiğine ya da sesin ne kadar güçlü olduğuna bağlı değildir.

• 1) Sesin zayıf ya da kuvvetli olması — Etkilemez. “Kuvvetli/zayıf” ses, genlik ve buna bağlı şiddet ile ilgilidir. Şiddet \( I \propto A^2 \) artsa da, doğrusal koşullarda hız değişmez. Bu yüzden hızdan bağımsızdır.
• 2) Ortamdaki tanecikler arasındaki uzaklık — Etkiler. Tanecikler ne kadar yakınsa (yoğunluk ve bağ kuvvetleri uygun olduğunda) titreşim daha hızlı aktarılır. Katı > sıvı > gaz hız sıralaması bunun sonucudur.
• 3) Ses kaynağının oluşturduğu titreşim sayısı (frekans) — Etkilemez. Aynı ortamda hız sabittir ve \( v = f \lambda \) olduğundan frekans değişirse dalga boyu (\( \lambda \)) ayarlanır; hız yine aynı ortam için sabit kalır.

Doğru seçenek: B (1 ve 3)

Diğer şıklar niçin yanlış?

• A) Yalnız 1 — 1 etkilemez ama 3 de etkilemez; eksik.
• C) Yalnız 2 — 2 hız belirleyicisidir; “etkilemez” denemez.
• D) 2 ve 3 — 2 etkiler; yalnız 3 etkilemez. Bu yüzden yanlış kombinasyon.

Özet: Ses hızı ortamın özelliklerine bağlıdır; genlik/şiddet (1) ve frekans (3) hızı değiştirmez. Doğru cevap “B” şıkkıdır.