1. Sorunun Çözümü

Bu soruda, Güneş’e yakınlığa göre üç gezegen Merkür, Venüs ve Dünya şeklinde, birinci, ikinci ve üçüncü yörüngelerde yer alır. Merkür ve Venüs doğal uyduya sahip değildir, ancak Dünya’nın yörüngesinde Ay bir doğal uydudur. Bu temel bilgiler ışığında seçenekler aşağıdaki gibi değerlendirilmelidir:

• A şıkkı: Merkür’ün doğal uydusu olmadığı halde bir uydu resmedilmiştir; bu nedenle yanlış bir gösterimdir.
• B şıkkı: Gezegenler sıralaması bozulmuş olup, Dünya ikinci yörüngeye yerleştirilmiş, Venüs ise üçüncü yörüngeye konumlandırılmış; ayrıca Venüs’ün uydusu gösterilmiştir.
• C şıkkı: Merkür ile Venüs konumları yer değiştirmiş; Venüs Güneş’e daha uzak çizilmiş ve Dünya doğru yerde olsa da genel sıralama hatalıdır.
• D şıkkı: Gezegenler birinci yörüngede Merkür, ikinci yörüngede Venüs, üçüncü yörüngede Dünya ve onun doğal uydusu Ay olarak doğru biçimde gösterilmiştir.

Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.

2. Sorunun Çözümü

Bu soruda, bir gezegenin kendi etrafında dönme süresi ile Güneş etrafındaki dolanma süresi karşılaştırılır. Özellikle hangi gezegenin bir günü (dönme süresi) bir yılından (dolanma süresi) daha uzun olduğuna bakılmalıdır. Tabloya göre:

• Merkür için: bir yıl = 88 gün, bir gün = 59 gün → \(59 < 88\)
• Dünya için: bir yıl = 365 gün, bir gün = 1 gün → \(1 < 365\)
• Mars için: bir yıl = 687 gün, bir gün = 25 saat (~1,04 gün) → \(1{,}04 < 687\)
• Venüs için: bir yıl = 225 gün, bir gün = 243 gün → \(243 > 225\)

• A şıkkı (Venüs): Doğru şık. Çünkü \(243\ {\rm gün} > 225\ {\rm gün}\), yani Venüs’te bir gün, bir yıldan uzundur.
• B şıkkı (Merkür): Yanlış. Merkür’de bir gün (59 gün) bir yıldan (88 gün) kısadır.
• C şıkkı (Dünya): Yanlış. Dünya’da bir gün (24 saat) kesinlikle bir yıldan (365 gün) kısadır.
• D şıkkı (Mars): Yanlış. Mars’ta bir gün (~1,04 gün) bir yıldan (687 gün) çok daha kısadır.

Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.

3. Sorunun Çözümü

Soruda verilen ipuçlarını adım adım analiz edelim. Dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, gezegenlerin ardışık (peş peşe) olmak zorunda olmadığıdır.

1. B Gezegeninin Tespiti: Asteroit kuşağı, Mars ile Jüpiter arasındadır. “B gezegeninden hemen sonra asteroit kuşağı başlar” dendiğine göre, B gezegeni Mars olmak zorundadır. (2. öncül KESİN DOĞRU)
2. C Gezegeninin Tespiti: Güneş sistemindeki gezegenlerin büyüklük sıralaması (Büyükten küçüğe): Jüpiter > Satürn > Uranüs > Neptün > Dünya > Venüs > Mars > Merkür şeklindedir. En büyük 3. gezegen Uranüs‘tür. Yani C = Uranüs. (Burada Mars ile Uranüs arasındaki Jüpiter ve Satürn listeye alınmamıştır.)
3. D Gezegeninin Tespiti: Sıralama Güneş’e uzaklığa göre yapıldığına göre, C (Uranüs)’ten daha uzakta olan gezegen Neptün‘dür. Dolayısıyla D = Neptün olur. (3. öncül KESİN DOĞRU)
4. A Gezegeninin Durumu: A gezegeni, B (Mars)’tan önce gelmektedir. Bu durumda Merkür veya Venüs olabilir. “Yaşam yoktur” bilgisi Dünya’yı eler ancak Merkür mü yoksa Venüs mü olduğunu kesinleştirmez. (1. öncül KESİN DEĞİL)

Sonuç olarak 2 ve 3 numaralı ifadeler kesinlikle doğrudur.

Doğru Cevap: C

4. Sorunun Çözümü

Bu soruda bize asteroit kuşağının konumu ve dağılımı gösterilmiştir. Şekle bakarak hangi bilgilerin çıkarımsal olarak elde edilemeyeceğine odaklanmalıyız.

• A şıkkı (“Gezegenlerden daha büyük boyutlara sahiptir”): Şekilde asteroitlerin sayısal dağılımı gösterilmiş, ancak her bir asteroidin boyutu hakkında hiçbir veri yoktur. Dolayısıyla bu bilgiye ulaşılamaz.
• B şıkkı (“İç ve dış gezegenler arasındaki sınırı oluşturur”): Görselde asteroit kuşağı, Merkür, Venüs, Dünya ve Mars’ın ötesinde; Jüpiter’in yörüngesinden önce yer alıyor. Bu da iç gezegenler (Merkür, Venüs, Dünya, Mars) ile dış gezegenler (Jüpiter ve ötesi) arasındaki sınırı net olarak ortaya koyar.
• C şıkkı (“Mars ve Jüpiter gezegenleri arasında yoğunlaşmıştır”): Şekilde asteroitlerin en sık görüldüğü bölge, Mars’ın yörüngesinden hemen sonra başlayıp Jüpiter’in yörüngesine kadar uzanıyor. Bu durumda asteroitlerin Mars ve Jüpiter arasında toplandığı kesin olarak söylenebilir.
• D şıkkı (“Sayıca Güneş sistemindeki gezegenlerden daha fazladır”): Görselde tek tek sayılamasa da asteroitlerin nokta yoğunluğu, sadece sekiz gezegenden çok daha fazla olduğunu açıkça gösterir. Bu nedenle bu bilgi de doğru çıkarıma dayanır.

Sonuç olarak, A şıkkındaki “daha büyük boyutlara sahiptir” ifadesi şekilden çıkarılamaz. Diğer tüm şıklar (B, C, D) görseldeki konum ve sayı yoğunluğuna dayalı olarak doğrulanabilir.

Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.

5. Sorunun Çözümü

Bu soruda Güneş’e uzaklık sırasına göre dizilmiş sekiz gezegenin yanında gösterilen uydu sayıları dikkate alınarak verilen önermeler incelenir. Gezegenler; karasal gezegenler (Merkür, Venüs, Dünya, Mars) ve gaz devleri (Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün) olmak üzere iki gruba ayrılır. Seçenekleri değerlendirirken her bir gezegenin uydu sayısı ile bu sınıflandırma ve büyüklük ilişkileri göz önünde bulundurulmalıdır.

• A şıkkı (“Uydusu olan gezegenlerin halkası da vardır”): Gerçekten Jüpiter, Satürn, Uranüs gibi halkalı gaz devlerinde birden çok uydu bulunur; ancak Dünya ve Mars’ın uyduları olmasına rağmen halkaları yoktur. Dolayısıyla bu önerme şekilden çıkarılamaz.
• B şıkkı (“Karasal gezegenlerin bazılarının uydusu yoktur”): Karasal gezegenler içinde Merkür ve Venüs’ün uydu sayısı “0” olarak verilmiştir. Bu da bazı karasal gezegenlerin gerçekten uydusuz olduğunu gösterir.
• C şıkkı (“En büyük ikinci gezegenin uydu sayısı en fazladır”): Güneş sistemi büyüklük sıralamasında 1. Jüpiter, 2. Satürn’dür. Ancak uydu sayısında en fazla olan Jüpiter (67 uydu) ikincisi Satürn (62 uydu) değildir; bu yüzden yanlıştır.
• D şıkkı (“Uydu sayıları Güneş’e uzaklıkları ile doğru orantılıdır”): Genel olarak uzaklık arttıkça uydu sayısı yükselir, ancak Neptün’den sonra düşüş gösterir. Dolayısıyla bire bir doğru orantı ilişkisi kurulamaz.

Yukarıdaki değerlendirmeye göre yalnızca B şıkkı şekilden kesin olarak çıkarılabilir. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

6. Sorunun Çözümü

Soruda K, L, M ve N gezegenlerinin Güneş’e uzaklık ve büyüklük grafiklerine bakarak üç farklı yorumun hangilerinin geçerli olduğuna bakmalıyız. Grafiklerden çıkaracağımız veriler şunlardır:

• Uzaklık sırası: K > L > M > N (K en uzak, N en yakın)
• Büyüklük sırası: M > L > K > N (M en büyük, N en küçük)

Buna göre her bir yorumu tek tek inceleyelim:

• 1. yorum (“K, L ve M gezegenleri gazsal olabilir”): Gazsal (gaz devi) gezegenler hem Güneş’ten uzak hem de büyük boyutlu olurlar. Grafiklerde L ve M oldukça büyük gözükürken, K’nin büyüklüğü diğerlerine kıyasla çok daha küçüktür. Yani K tipik bir gaz devi boyutunda değildir. Bu nedenle 1. yorum yanlıştır.
• 2. yorum (“L, Dünya ise N, Mars olabilir”): Eğer L gerçekte Dünya olsaydı, Dünya’nın Güneş’e uzaklığı ve büyüklüğü grafikle örtüşürdü. Ancak N’nin küçüklüğü ve konumu Mars’a değil, çok daha küçük bir iç gezegene (örneğin Merkür veya Venüs) uygundur. Dolayısıyla N’in Mars olması mümkün değildir. Bu nedenle 2. yorum da yanlıştır.
• 3. yorum (“K, halkalı bir gezegen olabilir”): Halkalı gezegenler genellikle gaz devi sınıfında yer alır ama boyut olarak en büyük olmak zorunda değildir. K, üçüncü büyüklükte gözükmekle birlikte Güneş’ten uzak bir konumda yer almaktadır. Bu koşullar Uranüs veya Neptün gibi halka sistemi olan gezegenlere de uyar. Dolayısıyla K için halka bulunma ihtimali mevcuttur.

Özetle, yalnızca 3. yorum (K halkalı bir gezegen olabilir) şekilden kesin çıkarılabilir. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

7. Sorunun Çözümü

Bu soruda verilen görselde Güneş’in önünden Ay’ın geçerek Güneş’in ışığını engellediği bir olay görülmektedir. Bu doğa olayı güneş tutulması olarak adlandırılır. Güneş tutulması, Ay’ın Dünya ile Güneş arasına tam olarak girdiği ve Ay’ın karanlık yüzüyle Güneş’i örttüğü anda gerçekleşir. Tutulma sırasında Ay, Güneş’e en yakın hizaya geldiğinden yeni ay evresindedir; çünkü yeni ay evresi Ay’ın Güneş’e en yakın ve Dünya’dan bakıldığında aydınlanan yüzünün görünmediği evreyi tanımlar.

• A şıkkı (“Dünya’nın her yerinden gözlemlenebilir”): Yanlıştır. Güneş tutulması dar bir koridor boyunca izlenebilir; sadece tutulmanın tam ya da parçalı olarak göründüğü sınırlı alanlar vardır.
• B şıkkı (“Bu olay sırasında Ay, yeni ay evresindedir”): Doğrudur. Güneş tutulması, Ay’ın yeni ay evresinde ve Güneş ile Dünya arasındaki hizada olmasına bağlıdır.
• C şıkkı (“Bu olay gerçekleşirken Güneş’e çıplak gözle bakılabilir”): Yanlıştır. Güneş tutulması sırasında bile doğrudan Güneş’e bakmak göz sağlığına zararlıdır; özel gözlük veya filtre kullanılmalıdır.
• D şıkkı (“Bu olay sırasında Dünya’nın yarısından fazlası karanlık olur”): Yanlıştır. Tutulma sırasında sadece Ay’ın gölgesinin düştüğü küçük bir bölge kararmıştır; Dünya’nın çoğunluğu normal aydınlıktadır.

Sonuç olarak, yalnızca B şıkkı tutulma olayının tanımına uygundur ve diğer tüm önermeler görsel ve astronomik gerçeklerle çelişmektedir. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

8. Sorunun Çözümü

Güneş tutulması sırasında Ay, Güneş ile Dünya arasına girerek Güneş’in ışınlarının Dünya’ya ulaşmasını engeller. Bu durum yalnızca yeni ay evresinde ve Ay’ın Güneş’e bakan yüzünün tamamen gölgede kaldığı anda gerçekleşebilir. Dolayısıyla tutulma anında Dünya’dan bakıldığında Ay’ın yüzeyi aydınlık değil, koyu bir siluet şeklinde görünür.

• A şıkkı: Ay’ın yörüngesinin yaklaşık dörtte biri aydınlık, geri kalanı karanlık görünüyor; bu bir ilk dördün evresidir ve güneş tutulması anına uymaz.
• B şıkkı: Yine bir miktar aydınlık kısmın görüldüğü bir evredir; tam tutulmada Ay tamamen karanlıktır, bu seçenek eksiktir.
• C şıkkı: Ay’ın tüm yüzeyi karanlık bir disk olarak resmedilmiş. Bu, yeni ay ve güneş tutulması anındaki görünümü doğru biçimde yansıtır.
• D şıkkı: Ay’ın tüm yüzeyi aydınlık, yani dolunay evresidir ve güneş tutulmasıyla ilgisi yoktur.

Özetle, güneş tutulması anındaki Ay görünümü ancak C şıkkındaki gibi tamamen karanlık bir disk olarak gözlemlenir. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.

9. Sorunun Çözümü

Bu soruda iki grafikten yola çıkarak Güneş tutulması ile Ay tutulmasının Dünya’dan gözlemlenebilme alanı ve tutulma süresi özelliklerini eşleştirmeliyiz.

• Gözlemlenebilme alanı grafiği: I – küçük alan, II – geniş alan.
• Tutulma süresi grafiği: III – uzun süre, IV – kısa süre.

Güneş tutulması sırasında Ay’ın gölgesi Dünya yüzeyinde dar bir koridor oluşturur; gözlemlenebileceği alan küçüktür (I) ve olay sadece birkaç dakika sürer (kısa süre–IV). Ay tutulması ise Dünya’nın gölgesi Ay’a düştüğünde tüm gece yarısı bölgesi tarafından görülebilir; gözlemlenebilen alan geniştir (II) ve olay birkaç saat boyunca devam eder (uzun süre–III).

• A şıkkı (Güneş = I ve III, Ay = II ve IV): Yanlıştır. Güneş tutulmasını III ile eşlemek, uzun süreli bir olayı dar koridora atanmış tutulumla çelişir.
• B şıkkı (Güneş = I ve IV, Ay = II ve III): Doğrudur. Dar alan + kısa süre ⇒ Güneş tutulması; geniş alan + uzun süre ⇒ Ay tutulması.
• C şıkkı (Güneş = II ve III, Ay = I ve IV): Yanlıştır. Güneş tutulması geniş alan ve uzun süreliymiş gibi gösterilmiştir.
• D şıkkı (Güneş = II ve IV, Ay = I ve III): Yanlıştır. Güneş tutulmasının gözlem alanı yanlış eşleştirilmiştir.

Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

10. Sorunun Çözümü

Şekilde Güneş, Ay ve Dünya hizalanması açıkça Ay’ın Güneş ile Dünya arasına girdiğini gösteriyor; bu tanım güneş tutulması olarak bilinir. Güneş tutulması, Ay’ın yeni ay evresinde ve Güneş ışınlarının Dünya’ya ulaşmasını engelleyecek şekilde konumlandığında meydana gelir. Bu nedenle 1. ifade doğrudur.

• 1. ifade (“Bu doğa olayında Güneş tutulması gösterilmiştir”): Doğru. Çünkü Ay’ın konumu Güneş ile Dünya arasındadır ve Ay gölgesi Dünya yüzeyine düşmektedir.
• 2. ifade (“Bu doğa olayının en iyi gözleneceği noktalar B ve E noktalarıdır”): Yanlış. En iyi gözlem, Ay’ın tam gölge (umbra) düşen bölgedeki noktalarda gerçekleşir. Görselde B ve E noktaları umbra sınırının dışında veya yarı gölge (penumbra) içinde kalmış, dolayısıyla tam tutulma değil ancak kısmi tutulma gözlenir.
• 3. ifade (“Bu doğa olayının gerçekleşmesinin sebebi sadece Dünya’nın Güneş etrafındaki dolanma hareketidir”): Yanlış. Güneş tutulmasının temel nedeni Ay’ın yörüngesel hareketiyle Güneş ışınlarını kesmesidir; Dünya’nın dolanma hareketi bu olayı oluşturmaz.

Özetle, yalnızca 1 numaralı ifade, yani “Ay’ın Güneş ışınlarının Dünya’ya ulaşmasını engellemesi” tanımı doğrultusunda güneş tutulmasını tarif ettiğinden geçerlidir. Diğer ifadelerde ya gözlem bölgesi yanlış belirlenmiş (2) ya da olayın nedeni eksik/yanlış gösterilmiştir (3). Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.

11. Sorunun Çözümü

Bu soruda Güneş, Dünya ve Ay’ın boyutlarına bakarak doğru büyüklük sıralamasını belirlememiz gerekiyor. Güneş bir yıldız olarak çapı yaklaşık \(1{,}39\times10^6\,\mathrm{km}\) ile en büyüktür. Dünya ise yaklaşık \(1{,}27\times10^4\,\mathrm{km}\) çapıyla bir gezegen olarak ikinci sıradadır. Ay ise çapı \(3{,}47\times10^3\,\mathrm{km}\) ile bu ikisinin ardından en küçük gök cismidir.

• A şıkkı (Ay > Dünya > Güneş): Yanlıştır. Ay, Dünya’dan ve Güneş’ten çok daha küçüktür.
• B şıkkı (Güneş > Ay > Dünya): Yanlıştır. Ay’ın çapı Dünya’dan küçüktür, bu sıralama tersine çevrilmiştir.
• C şıkkı (Güneş > Dünya > Ay): Doğrudur. Hem fiziksel çap hem de kütle açısından Güneş en büyük, Dünya ikinci, Ay en küçüktür.
• D şıkkı (Dünya > Güneş > Ay): Yanlıştır. Dünya, Güneş’ten çok daha küçük bir gezegendir; bu nedenle bu sıra hatalıdır.

Özetle, verilen gerçek boyut verileri ışığında doğru cevap “C” şıkkıdır.

12. Sorunun Çözümü

Ay takvimi ile Güneş takvimi arasındaki gün farkının temel nedeni, Ay’ın ve Dünya’nın birbirinden farklı sürelerle hareket etmesidir. Ay takvimi, Ay’ın Dünya etrafındaki dolanma süresi olan sinodik ay (yaklaşık 29,5 gün) esas alınarak hazırlanır. Güneş takvimi ise Dünya’nın Güneş etrafındaki dolanma süresi olan tropikal yıl (yaklaşık 365,24 gün) dikkate alınır. Bu iki farklı süre arasında her yıl birkaç gün fark oluşur.

• 1. neden (“Dünya’nın Ay’dan büyük olması”): Irrelevanttir. Geçerli bir takvim farkı nedeni değildir çünkü boyutlar takvimi etkilemez.
• 2. neden (“Ay’ın ile Dünya’nın hareket sürelerinin farkı”): Doğrudur. Ay’ın döngüsü (~29,5 gün) ile Dünya’nın yıllık döngüsü (~365 gün) arasındaki fark, takvimlerde gün sapmasına yol açar.
• 3. neden (“Ay’ın kendi etrafında dönmesi”): Yanlıştır. Ay’ın kendi ekseni etrafındaki dönüşü (~27,3 gün) takvimi doğrudan etkilemez; önemli olan Dünya etrafındaki dolanma süresidir.

Dolayısıyla sadece 2 numaralı ifade, yani Ay ve Dünya hareket sürelerinin farklı olması, Ay takvimi ile Güneş takvimi arasındaki gün farkını açıklar. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.

13. Sorunun Çözümü

Bu soruda öncelikle 1 astronomi birimi (1 AU) kavramını hatırlamalıyız. 1 AU, Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklık olan yaklaşık \(1,496\times10^8\) km’dir. Gezegenlerin Güneş’e uzaklık sıralamasına bakarak hangisinin bu değerden küçük olduğunu bulmak gerekir.

• A şıkkı (Mars): Mars’ın ortalama Güneş uzaklığı yaklaşık 1,52 AU olup, 1 AU’den büyüktür. Bu nedenle Mars, aranan özellikte değildir.
• B şıkkı (Merkür): Merkür, Güneş’e en yakın gezegendir ve ortalama uzaklığı yaklaşık 0,39 AU’dir. Dolayısıyla 1 AU’den küçüktür ve sorunun doğru yanıtıdır.
• C şıkkı (Satürn): Satürn’ün ortalama uzaklığı yaklaşık 9,58 AU’dir; 1 AU’den çok daha uzaktır.
• D şıkkı (Jüpiter): Jüpiter de ortalama 5,20 AU uzaklıkla 1 AU’nin üzerindedir.

Yukarıdaki verilere göre yalnızca Merkür, Güneş’e olan uzaklığı 1 AU’den küçük olan gezegendir. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

14. Sorunun Çözümü

Dünya’yı Güneş’ten gelen zararlı ultraviyole ışınlarından, yüksek enerjili parçacıklardan ve kozmik radyasyondan koruyan katman, atmosfer olarak adlandırılır. Türkçede bu koruyucu gaz tabakası “hava küre” yani “atmosfer” kavramıyla ifade edilir. Atmosfer, birden çok katmandan oluşur: troposfer, stratosfer, mezosfer, termosfer ve ekzosfer. Özellikle stratosfer içinde bulunan ozon tabakası, Güneş’ten gelen UV-B ve UV-C ışınlarını soğurarak canlı yaşamı için kritik bir koruma sağlar.

• A şıkkı (“Ağır küre”): Bilimsel literatürde kullanılmayan bir terimdir; Dünya katmanları arasında böyle bir yapı yoktur.
• B şıkkı (“Hava küre”): Doğru yanıt. Atmosfer ismine karşılık gelen bu katman, gezegenimizi zararlı ışınlardan ve uzaydaki çeşitli tehlikelerden korur.
• C şıkkı (“Su küre”): Hidrosfer olarak da bilinen su kütleleri (okyanus, göl, akarsu) ışınları engellemez; suyun derin katmanlarına kadar nüfuz eden radyasyon vardır.
• D şıkkı (“Ateş küre”): Jeosfer veya litosfer gibi katmanlarla karıştırılmış olabilir, ancak Dünya içinde “ateş küre” diye bir katman bulunmaz ve ışın koruması sağlamaz.

Özetle, atmosfer katmanı yani hava küre, Güneş’ten gelen zararlı radyasyonun önemli bir kısmını emip soğurarak canlıları ve ekosistemi korur. Bu yüzden doğru cevap “B” şıkkıdır.

15. Sorunun Çözümü

Bu soruda “Aşağıda verilen özelliklerden hangisi bütün gezegenler için ortaktır?” diye soruluyor. Şıklar incelendiğinde her bir özelliğin gezegenlere nasıl uygulandığı tek tek değerlendirilmelidir:

• A şıkkı (“Uydusu olma”): Merkür ve Venüs’ün hiç uydusu olmadığı, Mars’ın birer uydusu olduğu, gaz devlerininse onlarca uydusu bulunduğu görülür. Bu nedenle “tüm gezegenlerin uydusu vardır” önermesi yanlış çıkar.
• B şıkkı (“Halkası bulunma”): Yalnızca Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’ün halkaları vardır; karasal gezegenlerin (Merkür, Venüs, Dünya, Mars) halkası bulunmaz. Dolayısıyla hiçbir gezegeni ortak bir özellik olarak göstermez.
• C şıkkı (“Kendi ekseni etrafında batıdan doğuya dönme”): Dünya ve çoğu gezegen bu yönde dönerken Venüs ve Uranüs ters yönde (doğudan batıya) dönerler. Bu nedenle bu ifade tüm gezegenler için geçerli değildir.
• D şıkkı (“Güneş etrafında dolanma”): Güneş sistemi tanımına göre, Merkür’den başlayarak Neptün’e kadar tüm gezegenler Güneş’in etrafında oortaların etkisiyle düzenli bir yörünge izler. Bu hareket, bir gezegenin tanımı içinde yer alan temel özelliktir ve tüm gezegenler için ortak paydadır.

Yukarıdaki incelemeye göre yalnızca “Güneş etrafında dolanma” tüm gezegenler için geçerli bir ortak özelliktir. Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.

16. Sorunun Çözümü

Soruda dört gezegenin Güneş etrafındaki dolanım süreleri bir sütun grafiğinde verilmiş ve sıralama N < K < M < L şeklindedir. Yani N en kısa, L en uzun dolanım süresine sahiptir. “Olabilir” mantığıyla hangilerinin hangi gezegenler olabileceğini test edelim:

• A şıkkı (“M Neptün ise L Jüpiter olabilir”): Grafikte L > M olduğu için L’ün dolanım süresi, M’den daha uzun olmalıdır. Neptün’ün (~165 yıl) dolanım süresi Jüpiter’den (~11,9 yıl) çok daha uzundur. Bu nedenle M=Neptün, L=Jüpiter biçiminde bir eşleştirme mantıksal olarak olanaksızdır.
• B şıkkı (“K Merkür ise M Dünya olabilir”): Eğer K’in dolanım süresi Merkür’e (~0,24 yıl) karşılık geliyorsa, M’in birim zaman grafiklerinden daha uzun olduğu görülür. Dünya’nın dolanım süresi (~1 yıl) Merkür’den büyük olduğuna göre M = Dünya biçiminde bir eşleştirme tür mümkündür.
• C şıkkı (“L Mars ise N Satürn olabilir”): Mars’ın dolanım süresi (~1,88 yıl), Satürn’ün (~29,5 yıl) çok altındadır. Grafikte ise L, N’den çok daha uzun bir süre gösterirken C = Mars ve N = Satürn eşleştirmesi çelişir.
• D şıkkı (“N Uranüs ise K Venüs olabilir”): Grafik N’in dolanım süresi en kısadır; Uranüs’ün (~84 yıl) dolanımı ise uzun bir süredir. Dolayısıyla N = Uranüs olamaz; bu eşleştirme de olanaksızdır.

Yalnız B seçeneği, “K = Merkür” ve “M = Dünya” atamasının grafiksel sıralama N < K < M < L ile uyumlu olduğunu gösterir. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

17. Sorunun Çözümü

Değerli öğrenciler, ekranda gördüğümüz çizimde Güneş, ortada küçük bir Ay ve en sağda Dünya tasvir edilmiş. Ay’ın, Güneş ile Dünya arasında konumlandığını ve Güneş’i örttüğünü anlıyoruz. Bu durumda yaşanan olay, Ay’ın gölgesinin Güneş’e düşmesi değil, tam tersine Güneş’in ışığının Dünya’ya ulaşmasının Ay tarafından engellenmesidir. Bu tanım güneş tutulmasıdır. Hadi, maddeler hâlinde ifadeleri inceleyelim:

• 1. ifade: “Ekranda gösterilen tutulma çeşidi Ay tutulmasıdır.” → Yanlış. Çünkü Ay tutulmasında Dünya, Güneş ile Ay arasında kalır; burada ise Ay, Güneş ile Dünya arasındadır.
• 2. ifade: “Bu tutulma çeşidi Dünya’nın her yerinde gözlemlenebilir.” → Yanlış. Güneş tutulması dar bir koridor boyunca, sınırlı bir alanda izlenir; tüm Dünya’dan değil, sadece bu koridordaki bölgelerden görülebilir.
• 3. ifade: “Ekrandaki tutulma çeşidinde Ay, yeni ay evresindedir.” → Doğru. Güneş tutulması yalnızca Ay’ın yeni ay evresinde gerçekleşebilir; çünkü Ay’ın aydınlanan yüzü Dünya’dan görünmez.

Özetle, yalnızca 3. ifade, yani “Ay’ın yeni ay evresinde olması”, gezegen hizalanması ve tutulma türüyle örtüşür. Diğer iki önerme, tutulmanın tanımı ve gözlemlenme koşullarıyla çelişmektedir. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

18. Sorunun Çözümü

Süleyman Öğretmen’in 9 katlı bina benzetmesinde her “kat” güneşe uzaklık sırasına göre dizilen gök cisimlerini temsil eder. Seçeneklerde her biri bağımsız bir “eğer şöyle olsaydı” varsayımıyla sunulmuştur. Şimdi bu varsayımları tek tek değerlendirelim:

• A şıkkı (“1. kat Güneş olursa, 4. kat Dünya’yı temsil eder”): 1→Güneş, 2→Merkür, 3→Venüs, 4→Dünya şeklinde katlar sıralanır. Bu durumda Dünya gerçekten 4. kata denk gelir; doğru.
• B şıkkı (“6. kat Jüpiter oluyorsa, Güneş 1. kattadır”): 1→Güneş, 2→Merkür, 3→Venüs, 4→Dünya, 5→Mars, 6→Jüpiter şeklinde ilerler. Burada Güneş kesinlikle 1. kattadır; doğru.
• C şıkkı (“3. kat Uranüs oluyorsa, Güneş 9. kattır”): Eğer 3. katı Uranüs’e atarsak, geriye kalan katlar Hem sıra hem uzaklık açısından tutarsızlaşır. Uranüs normalde 8. gezegendir; 3. kata denk gelemez. Dolayısıyla Güneş’in 9. katta olması da hiçbir anlamlı dizilim sağlamaz; yanlış.
• D şıkkı (“9. kat Güneş olursa, asteroit kuşağı 4. ve 5. katlar arasında olur”): 9→Güneş, 8→Merkür, 7→Venüs, 6→Dünya, 5→Mars, 4→Jüpiter… Asteroit kuşağı Mars ile Jüpiter arasında yer alır; yani tam da 4. ve 5. katlar arasındaki boşlukta gösterilir. Bu da doğru.

Sonuç olarak, yalnızca C şıkkı mantıksal ve sıralama açısından doğru olmadığı için yanlıştır.

19. Sorunun Çözümü

Bu soruda dört ayrı özellik listelenmiş ve her özellik, bir gezegeni işaret etmektedir:

• “Üzerinde yaşadığımız gezegendir.” → Dünya
• “Güneş sisteminin en büyük gezegenidir.” → Jüpiter
• “Belirgin halkaları olan gezegendir.” → Satürn
• “Uranüs’ün ikizi olarak bilinir.” → Neptün

• A şıkkı (Dünya): Yanlış. “Üzerinde yaşadığımız gezegendir” ifadesiyle doğrudan Dünya tanımlanmıştır.
• B şıkkı (Jüpiter): Yanlış. “Güneş sisteminin en büyük gezegenidir” tanımı Jüpiter için geçerlidir.
• C şıkkı (Neptün): Yanlış. “Uranüs’ün ikizi olarak bilinir” ifadesi Neptün’ü işaret eder.
• D şıkkı (Mars): Doğru. Mars’a dair özellik listesinde hiçbir tanımlama yapılmamıştır.

Sonuç olarak, verilen tanımlardan hiçbirine uymayan tek gezegen Mars olduğundan doğru cevap “D” şıkkıdır.

20. Sorunun Çözümü

Bu soruda “Dünya’nın Ay ile Güneş arasına girmesi” ifadesi, Ay’ın Güneş’ten gelen ışınları doğrudan almasını engelleyen Dünya gölgesinin Ay üzerine düşmesi demektir. Bu tanım Ay tutulmasını açıklar. Şimdi her bir şıkkı inceleyerek hangisinin doğru olduğunu görelim:

• A şıkkı: “Göz sağlığı açısından filtreli gözlükler ile izlenmelidir.” Bu önerme güneş tutulması için geçerlidir; Ay tutulması geceleri ve dolaylı ışıkla gerçekleşir, doğrudan Güneş’e bakma gerektirmez. Dolayısıyla A yanlıştır.
• B şıkkı: “Ay’ın yeni ay evresinde olmasıyla beraber her yeni ay evresinde gözlenebilir.” Ay tutulması tam dolunay evresinde olur; çünkü Ay’ın Dünya’nın tam gölgesine girebilmesi için aydınlanmış yüzünün tamamen görünmesi gerekir. Yeni ay evresinde Ay Güneş ile hizalanır ama Dünya’dan görünmez. Bu yüzden B de yanlıştır.
• C şıkkı: “Ay’ın Dünya’nın gölgesine girmesi ile meydana gelir.” Tam da bu tanım, Ay tutulması olayıdır. Dünya, Güneş ile Ay arasına girerek gölgesini Ay’a düşürür ve Ay kararmış gibi gözlemlenir. Bu nedenle C doğru ifadedir.
• D şıkkı: “Gündüz gerçekleşir ve Dünya’da geniş bir alanda gözlemlenir.” Ay tutulması geceleri ve Dünya’nın gölge bölgesindeki geniş alanlardan izlenebilir; gündüz değil, gece yarısı gerçekleşir. Dolayısıyla D yanlıştır.

Özetle, “Dünya’nın Ay ile Güneş arasına girmesi” ifadesi Ay’ın Dünya gölgesine girmesini tanımlar ve bu tanım yalnızca Ay tutulması için geçerlidir. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.