1. Sorunun Çözümü

Bu soruda öğrencilerden, maddenin tanecikli yapısı ile ilgili verilen ifadelerden hangisinin yanlış olduğunu belirlemeleri beklenmektedir. Soruyu doğru çözebilmek için önce katı, sıvı ve gaz hâllerinin tanecik düzeni ve hareket özellikleri hakkında temel bilgileri hatırlamamız gerekir.

Adım adım çözüm:

1. Katılar: Katı hâlde tanecikler birbirine çok yakındır, aralarındaki boşluk azdır. Tanecikler sabit konumlarında titreşim hareketi yaparlar ancak asla tamamen hareketsiz değildirler. Dolayısıyla “katı molekülleri hareketsizdir” ifadesi yanlıştır.
2. Sıvılar: Sıvı tanecikleri katılara göre daha düzensizdir ve birbirleri üzerinden kayarak hareket edebilirler. Bu nedenle akışkan özellik gösterirler. Bu ifade doğrudur.
3. Gazlar: Gaz tanecikleri aralarındaki boşluğun çok olması nedeniyle hem titreşim hem öteleme hem de dönme hareketi yapabilirler. Öteleme hareketi gazlara özgü bir özelliktir ve ifadedeki bilgi doğrudur.
4. Katının düzenliliği: Maddenin en düzenli hâli katı hâlidir. Bu bilgi doğrudur.

Diğer şıkların değerlendirilmesi:

• A şıkkı: Sıvı taneciklerinin birbirleri üzerinden kayarak akışkanlık göstermesi doğru bir bilgidir.
• B şıkkı: Maddenin en düzenli hâli katı hâlidir; bu ifade doğrudur.
• D şıkkı: Gaz molekülleri öteleme hareketi yapabilir; bu da doğru bir bilgidir.
• C şıkkı: “Katı molekülleri hareketsizdir” ifadesi yanlıştır; çünkü katı tanecikleri sürekli titreşim hâlindedir. Buradaki hata, titreşim hareketinin de bir hareket türü olduğunun göz ardı edilmesidir.

Özetle, soruda yanlış olan ifade “Katı molekülleri hareketsizdir” cümlesidir. Çünkü tanecikler hangi hâlde olursa olsun mutlaka bir hareket türü sergiler. Katı hâlde ise bu hareket titreşim hareketidir. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.

2. Sorunun Çözümü

Bu soruda, maddenin üç hâli olan katı, sıvı ve gaz ile ilgili üç temel bilgi verilmiş ve bunların doğru olup olmadığı sorgulanmıştır. Her madde hâlinin şekil ve hacim özelliklerini bilmek, soruyu doğru yanıtlamanın anahtarıdır.

Adım adım inceleyelim:

1. 1. ifade: “Gazların hacmi dış etkilerle değişir.”
   Gaz tanecikleri arasındaki boşluk çok fazla olduğu için kolayca sıkıştırılabilir veya genleşebilirler. Bu nedenle gazların hacmi basınç veya sıcaklık gibi dış etkenlerle değişir. Bu ifade doğrudur.
2. 2. ifade: “Katıların belirli bir hacmi yoktur.”
   Katıların tanecikleri birbirine çok yakın, düzenli ve sıkı bir şekilde dizilmiştir. Bu nedenle hem belirli şekilleri hem de belirli hacimleri vardır. İfade, katılar için “belirli hacimleri yoktur” diyerek yanlış bilgi vermektedir. Bu ifade yanlıştır.
3. 3. ifade: “Sıvıların ve gazların belirli bir şekli yoktur.”
   Sıvılar ve gazlar, bulundukları kabın şeklini alırlar. Bu yüzden ikisinin de belirli bir şekli yoktur. Ancak sıvıların belirli bir hacmi, gazların ise belirli bir hacmi yoktur. İfade şekil açısından doğru bir bilgi vermektedir. Bu ifade doğrudur.

Diğer şıkların değerlendirilmesi:

• A şıkkı: Yalnızca 1. ifadenin doğru olduğunu söyler, ancak 3. ifade de doğrudur. Bu nedenle yanlıştır.
• B şıkkı: 1. ve 3. ifadeler doğrudur, 2. ifade yanlıştır. Bu şık doğru cevaptır.
• C şıkkı: 2. ifade yanlış olduğu için bu şık da yanlıştır.
• D şıkkı: Üç ifadenin de doğru olduğunu söyler, fakat 2. ifade yanlış olduğu için yanlıştır.

Sonuç olarak, doğru olan ifadeler 1 ve 3 numaralı bilgilerdir. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

3. Sorunun Çözümü

Bu soru, gazların tanecik modelini kavrayıp kavrayamadığımızı ölçer. Gazların en temel ayırt edici özellikleri; büyük tanecikler arası boşluk, bağımsız ve düzensiz (rastgele) hareket ve yüksek sıkıştırılabilirliktir. Bu üç nitelik, gazları katı ve sıvılardan belirgin biçimde ayırır.

Adım adım inceleyelim:

1. 1. ifade – “Sıkıştırılabilirler.”
   Gaz tanecikleri arasındaki mesafe çok büyük olduğu için dış basınç artırıldığında tanecikler birbirine daha çok yaklaşır; yani hacim küçülür. Bu nedenle gazlar kolayca sıkıştırılabilir. İfade doğrudur.
2. 2. ifade – “Tanecikler birbirinden bağımsız hareket eder.”
   Gaz tanecikleri zayıf etkileşimli olup kap içinde rastgele öteleme hareketi yaparlar; belirli bir düzen oluşturmazlar. Bu yüzden “bağımsız hareket” betimi gazlar için uygundur. İfade doğrudur.
3. 3. ifade – “Tanecikleri arasındaki mesafe çok fazladır.”
   Gazlar, katı ve sıvılara göre en düşük yoğunluklu hâl olup aralarındaki boşluk en fazladır. Bu, hem sıkıştırılabilirliği hem de akışkanlığı açıklar. İfade doğrudur.

Şıkların değerlendirilmesi:

• A şıkkı (1 ve 2): 1 ve 2 doğru; ama 3 de doğrudur. Eksik kaldığı için yanlış.
• B şıkkı (1 ve 3): 1 ve 3 doğru; fakat 2 de doğrudur. Eksik kaldığı için yanlış.
• C şıkkı (2 ve 3): 2 ve 3 doğru; ancak 1 de doğrudur. Eksik kaldığı için yanlış.
• D şıkkı (1, 2 ve 3): Üçü de gazlara aittir; tam ve doğru yanıttır.

Özetle, verilen üç özellik de gaz hâline aittir: geniş tanecikler arası boşluk ⇒ sıkıştırılabilirlik ve bağımsız, rastgele öteleme hareketi. Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.

4. Sorunun Çözümü

Bu soru, maddenin üç hâli olan katı, sıvı ve gaz için ortak özellikleri bilip bilmediğimizi ölçmektedir. Katı, sıvı ve gaz maddeler birçok yönden birbirinden farklı özelliklere sahip olsa da hepsinde ortak bazı özellikler vardır.

Adım adım inceleyelim:

1. Maddenin tüm hâlleri atom veya moleküllerden oluşur. İster demir gibi saf bir element olsun, ister su gibi bir bileşik olsun, tüm maddeler maddenin tanecikli yapısını oluşturan atom veya moleküllerden meydana gelir. Bu nedenle bu ifade doğrudur ve tüm hâller için ortaktır.
2. Sıkıştırılabilme: Gazlar kolayca sıkıştırılabilirken, sıvılar çok az, katılar ise neredeyse hiç sıkıştırılamaz. Dolayısıyla bu özellik üç hâl için ortak değildir. Yanlıştır.
3. Bulundukları ortama yayılma: Gazlar ve kısmen sıvılar ortama yayılabilir; katılar ise belirli şekillerini korur ve bulundukları ortamda yayılmazlar. Bu nedenle ortak özellik değildir. Yanlıştır.
4. Akışkanlık: Sıvılar ve gazlar akışkandır, fakat katılar akışkan değildir. Bu da ortak özellik sayılmaz. Yanlıştır.

Şıkların değerlendirilmesi:

• A şıkkı: Tüm maddeler atom veya moleküllerden oluşur. Doğru cevap.
• B şıkkı: Sadece gazlarda belirgin, sıvılarda az, katılarda ise yok denecek kadar azdır. Ortak özellik değildir.
• C şıkkı: Katılar ortamda yayılmaz, bu nedenle ortak özellik değildir.
• D şıkkı: Katılar akışkan değildir, dolayısıyla ortak özellik değildir.

Sonuç olarak, katı, sıvı ve gaz hâllerinin hepsinde ortak olan tek özellik, atom ya da moleküllerden oluşmalarıdır. Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.

5. Sorunun Çözümü

Bu soru, kimyasal değişim ile fiziksel değişim arasındaki farkı anlamamızı ölçmektedir. Bir olayda maddenin kimyasal yapısı değişiyor ve yeni maddeler oluşuyorsa bu olay kimyasal değişim olarak adlandırılır. Eğer sadece maddenin hâli, şekli veya görünüşü değişiyor ancak kimyasal yapısı aynı kalıyorsa bu fiziksel değişimdir.

Adım adım inceleyelim:

1. A şıkkı – Buzun erimesi: Buz, eridiğinde suya dönüşür. Kimyasal formülü değişmez (\( H_2O \) → \( H_2O \)). Sadece hâl değişimi vardır, bu nedenle fiziksel değişimdir.
2. B şıkkı – Suyun donması: Sıvı suyun katı hâle geçmesi de yalnızca hâl değişimidir. Moleküler yapıda değişiklik yoktur. Dolayısıyla bu da fiziksel değişimdir.
3. C şıkkı – Sütten yoğurt yapılması: Süt mayalandığında laktik asit bakterileri sütün kimyasal yapısını değiştirir, yeni maddeler (laktik asit, farklı protein yapıları) oluşur. Bu olay geri dönüşsüz ve kimyasal bir değişimdir.
4. D şıkkı – Odunun kırılması: Odun parçalanır ancak kimyasal yapısı değişmez. Yine fiziksel değişimdir.

Şıkların değerlendirilmesi:

• A şıkkı: Fiziksel değişim, doğru cevap değildir.
• B şıkkı: Fiziksel değişim, doğru cevap değildir.
• C şıkkı: Kimyasal değişim, doğru cevaptır.
• D şıkkı: Fiziksel değişim, doğru cevap değildir.

Sonuç olarak, yalnızca sütten yoğurt yapılması sırasında maddenin kimyasal yapısı değişir ve yeni maddeler oluşur. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.

6. Sorunun Çözümü

Bu soru, fiziksel değişim ile kimyasal değişim arasındaki farkı kavrayıp kavrayamadığımızı ölçmektedir. Fiziksel değişimlerde maddenin kimyasal yapısı değişmez; sadece hâli, şekli veya görünüşü değişir. Kimyasal değişimlerde ise yeni maddeler oluşur ve olay genellikle geri dönüşsüzdür.

Adım adım inceleyelim:

1. A şıkkı – Bitkilerin fotosentez yapması: Fotosentez sırasında karbondioksit (\( CO_2 \)) ve su (\( H_2O \)) kullanılarak glikoz (\( C_6H_{12}O_6 \)) ve oksijen (\( O_2 \)) üretilir. Yeni maddeler oluştuğu için bu olay kimyasal değişimdir.
2. B şıkkı – Mumun erimesi: Mum ısıtıldığında katı hâlden sıvı hâle geçer. Kimyasal yapısında değişim olmaz, hâl değişimi gerçekleşir. Bu nedenle fiziksel değişimdir.
3. C şıkkı – Sütten yoğurt elde edilmesi: Süt mayalanarak yoğurda dönüştüğünde kimyasal yapısı değişir, yeni maddeler oluşur. Bu kimyasal değişimdir.
4. D şıkkı – Deniz kenarındaki çelik levhaların paslanması: Paslanma, demirin oksijen ve su ile reaksiyona girerek demir oksit (\( Fe_2O_3 \)) oluşturmasıdır. Bu da kimyasal değişimdir.

Şıkların değerlendirilmesi:

• A şıkkı: Kimyasal değişim, doğru cevap değildir.
• B şıkkı: Fiziksel değişim, doğru cevaptır.
• C şıkkı: Kimyasal değişim, doğru cevap değildir.
• D şıkkı: Kimyasal değişim, doğru cevap değildir.

Sonuç olarak, verilen olaylardan yalnızca mumun erimesi sırasında maddenin kimyasal yapısı değişmez; sadece hâli değişir. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

7. Sorunun Çözümü

Bu soru, gazların tanecik modeli ve özellikleri konusunu anlamamızı ölçmektedir. Deneyde boş bir enjektör hava ile dolduruluyor, ucu kapatılıyor ve piston ileri itiliyor. Böylece gazın davranışı gözlemleniyor.

Adım adım değerlendirelim:

1. Gazlar sıkıştırılabilir: Piston ileri itildiğinde gaz tanecikleri birbirine yaklaşır, hacim azalır. Bu durum gazların kolayca sıkıştırılabildiğini gösterir. Doğrudur.
2. Gazların belirli bir hacmi yoktur: Gazlar bulundukları kabın hacmini tamamen doldurur ve kap şekline göre yayılır. Deney, gazların hacminin değişebileceğini gösterir. Doğrudur.
3. Gaz tanecikleri arası boşluk çok fazladır: Sıkıştırma işleminin mümkün olması, tanecikler arasında büyük boşluklar olduğunu kanıtlar. Doğrudur.
4. Aynı tür moleküllerden oluşmuştur: Bu deneyde sadece hacim ve basınç ilişkisini gözlemliyoruz. Gazın moleküllerinin aynı türden mi yoksa farklı türden mi olduğunu anlamamız mümkün değildir. Bu bilgi, deneyden çıkarılamaz.

Şıkların değerlendirilmesi:

• A şıkkı: Deneyle gözlenebilir, doğru bilgi.
• B şıkkı: Deneyle anlaşılabilir, doğru bilgi.
• C şıkkı: Deneyle anlaşılabilir, doğru bilgi.
• D şıkkı: Deneyden çıkarılamaz, doğru cevaptır.

Sonuç olarak, enjektör deneyi bize gazların sıkıştırılabilirliğini, hacimlerinin değişken olduğunu ve tanecikler arası boşluğun fazla olduğunu gösterir. Ancak gazın aynı tür moleküllerden oluşup oluşmadığını söyleyemeyiz. Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.

8. Sorunun Çözümü

Bu soru, donma olayı ile ilgili bilgimizi ölçmektedir. Donma, bir maddenin sıvı hâlden katı hâle geçmesi olayıdır ve genellikle sıcaklığın düşmesi ile gerçekleşir. Soruda su hariç ifadesi kullanıldığı için suyun özel durumu (donarken genleşmesi) dikkate alınmamalıdır.

Adım adım inceleyelim:

1. Tanecikler arası boşluklar en az olur: Sıvı hâlden katı hâle geçişte tanecikler daha düzenli bir şekilde sıkıca dizilir. Çoğu madde için bu durumda tanecikler arası boşluk en az hâle gelir. (Su bunun istisnasıdır, çünkü su donarken hacmi artar ve tanecikler arası boşluk biraz artar.) Bu ifade doğrudur.
2. Maddenin yapısı değişir: Donma sırasında maddenin kimyasal yapısı değişmez, yalnızca hâli değişir. Bu nedenle bu ifade yanlıştır.
3. Kimyasal bir değişimdir: Donma, kimyasal değil fiziksel bir değişimdir. Maddenin kimliği değişmez. Bu ifade yanlıştır.
4. “Sıvı halindeki bir maddenin ısı alarak katı hâle dönüşmesidir”: Donma sırasında madde ısı verir, ısı almaz. Bu nedenle bu ifade yanlıştır.

Şıkların değerlendirilmesi:

• A şıkkı: Doğru; donmada tanecikler arası boşluk en aza iner.
• B şıkkı: Yanlış; yapı değişmez, sadece hâl değişir.
• C şıkkı: Yanlış; donma fiziksel bir değişimdir.
• D şıkkı: Yanlış; donma sırasında madde ısı verir.

Sonuç olarak, su hariç maddeler için donma sırasında tanecikler arası boşluğun en az hâle gelmesi doğru bilgidir. Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.

9. Sorunun Çözümü

Bu soru, maddenin hâlleri ve taneciklerin yaptığı hareket türlerini bilip bilmediğimizi ölçmektedir. Tanecik hareketleri üç ana grupta incelenir: titreşim, öteleme ve dönme hareketleri. Bir maddenin taneciklerinin hangi tür hareketi yaptığı, onun hâline bağlıdır.

Temel bilgiler:

• Katılar: Tanecikler sıkıca paketlenmiştir, sadece titreşim hareketi yaparlar.
• Sıvılar: Tanecikler birbirine yakındır ancak yer değiştirebilir, bu nedenle öteleme ve dönme hareketi yaparlar.
• Gazlar: Tanecikler arasındaki boşluk çok fazladır, serbestçe öteleme, dönme ve titreşim hareketi yaparlar.

Seçeneklerin analizi:

1. A şıkkı – Demir: Katıdır, tanecikleri sadece titreşim hareketi yapar. Öteleme yapmaz. Yanlış.
2. B şıkkı – Tahta: Katıdır, tanecikleri sadece titreşim hareketi yapar. Öteleme yapmaz. Yanlış.
3. C şıkkı – Su: Sıvıdır, tanecikleri birbirleri üzerinden kayarak öteleme hareketi yapabilir. Doğru.
4. D şıkkı – Taş: Katıdır, tanecikleri sadece titreşim hareketi yapar. Öteleme yapmaz. Yanlış.

Şıkların değerlendirilmesi:

• A: Katı olduğu için öteleme hareketi yoktur.
• B: Katı olduğu için öteleme hareketi yoktur.
• C: Sıvı olduğu için öteleme hareketi vardır. Doğru cevap.
• D: Katı olduğu için öteleme hareketi yoktur.

Sonuç olarak, tanecikleri öteleme hareketi yapabilen madde sudur. Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.

10. Sorunun Çözümü

Bu soru, verilen özelliklerden yola çıkarak hangi sıvının tanımlandığını bulmamızı istemektedir. Özelliklere dikkat ettiğimizde, maddenin türü ve kaynama davranışı ile ilgili ipuçları görüyoruz.

Adım adım inceleyelim:

1. Homojenlik: Homojen maddeler, her yerinde aynı özellik gösterir ve tek bir fazdan oluşur. Saf maddeler her zaman homojendir. Karışımlar ise eğer homojen ise çözelti adını alır.
2. Sabit sıcaklıkta kaynama: Saf maddeler belirli bir sıcaklıkta kaynar. Örneğin saf su \( 100^\circ\text{C} \) de, saf etil alkol \( 78^\circ\text{C} \) de sabit sıcaklıkta kaynar. Karışımlar ise kaynama boyunca sıcaklık değişimi gösterir.
3. Aynı tür molekül içermesi: Bu, maddenin tek bir bileşikten oluştuğunu gösterir. Yani saf maddedir, karışım değildir.

Şıkların değerlendirilmesi:

• A – Tuzlu su: Homojen bir karışımdır ancak farklı tür moleküller (su ve tuz iyonları) içerir, sabit sıcaklıkta kaynamaz. Yanlış.
• B – Alkol: Saf hâlde homojen, aynı tür molekül içerir ve sabit sıcaklıkta kaynar. Doğru.
• C – Kolonya: Su, alkol ve esans karışımıdır; birden fazla tür molekül içerir, sabit sıcaklıkta kaynamaz. Yanlış.
• D – Kola: Karışım hâlindedir, gaz ve şeker içerir, sabit sıcaklıkta kaynamaz. Yanlış.

Sonuç olarak, verilen özellikler saf bir sıvıyı tanımlamaktadır ve bu sıvı alkoldür. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

11. Sorunun Çözümü

Bu soru, saf maddelerin ayırt edici özelliklerini hatırlayıp hatırlamadığımızı ölçer. Saf madde; tek tür tanecikten (atom, molekül ya da iyon) oluşur ve bu nedenle karakteristik (maddeye özgü) bazı sabit değerlere sahiptir. Özellikle erime-donma ve kaynama-yoğunlaşma sıcaklıkları, sabit basınç altında saf maddeler için nettir ve hal değişimi boyunca sıcaklık sabit kalır.

Maddeler üzerinden inceleyelim:

1. (1) Hal değişim sıcaklıkları bellidir. Saf suyun \( 1\,\text{atm} \) basınçta \( 0^\circ\!C \) ’de donup \( 100^\circ\!C \) ’de kaynaması gibi, saf maddelerin belirli hal değişim sıcaklıkları vardır. Doğru.
2. (2) Hal değişimi sırasında sıcaklık sabittir. Erime/kaynama süresince alınan/verilen ısı, hal değişim ısısı olarak tanecikler arası düzeni değiştirir; sıcaklık artmaz/azalmaz. Doğru.
3. (3) Birden çok tanecik içerir. Makroskobik her örnek çok sayıda tanecik içerir; bu durum hem saf maddeler hem de karışımlar için geçerlidir. Doğru olmakla birlikte ayırt edici değildir; saf maddeyi tanımlamaz. Bu yüzden tek başına doğru şık kombinasyonunu oluşturmaz.
4. (4) Farklı cinste moleküller içerir. Bu, karışımın tanımıdır. Saf maddede tek tür tanecik bulunur. Yanlış.

Şıkların değerlendirilmesi:

• A (1 ve 3): 1 doğru; 3 genel bir doğrudur ama 2 de kesinlikle doğrudur. Bu nedenle eksik ve yanlış.
• B (1 ve 2): Saf maddelere özgü iki temel özelliği birlikte verir; doğru şıktır.
• C (1, 2 ve 4): 4 yanlış olduğu için tüm seçenek yanlış.
• D (2, 3 ve 4): 4 yanlış; dolayısıyla yanlış.

Özetle, saf maddelerde hal değişim sıcaklıkları sabittir ve hal değişimi boyunca sıcaklık değişmez. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

12. Sorunun Çözümü

Bu soru, maddenin tanecikli yapısı ve maddenin üç hâlinin tanecik hareketleri ile düzenleri hakkındaki bilgimizi ölçmektedir. Katı, sıvı ve gaz hâllerindeki tanecikler farklı hareket türlerine ve düzenlilik seviyelerine sahiptir.

Adım adım inceleyelim:

1. A şıkkı – “Katı moleküller hareketsizdir”: Katı hâlde tanecikler birbirine çok yakın ve düzenli bir şekilde dizilmiştir. Ancak bu, onların tamamen hareketsiz olduğu anlamına gelmez. Katı tanecikler sabit konumlarında sürekli titreşim hareketi yaparlar. Dolayısıyla bu ifade yanlıştır. (Doğru cevap)
2. B şıkkı – “Sıvı tanecikleri birbirleri üzerinden kayma hareketi yaparak akışkan özellik gösterir”: Sıvı tanecikleri, katılara göre daha düzensizdir ve aralarındaki bağlar daha zayıftır. Bu sayede birbirleri üzerinden kayabilirler. Bu ifade doğrudur.
3. C şıkkı – “Gaz molekülleri öteleme hareket yapabilir”: Gaz tanecikleri aralarındaki boşluğun fazla olması nedeniyle serbestçe yer değiştirebilir (öteleme), dönme ve titreşim hareketi yapabilir. Bu ifade doğrudur.
4. D şıkkı – “Maddenin en düzenli hâli katı hâlidir”: Katı tanecikleri en düzenli hâle sahiptir, bu ifade doğrudur.

Şıkların değerlendirilmesi:

• A: Yanlış ifade olduğu için doğru cevaptır.
• B: Doğru ifade.
• C: Doğru ifade.
• D: Doğru ifade.

Sonuç olarak, “Katı moleküller hareketsizdir” ifadesi gerçeği yansıtmaz çünkü katı tanecikler her zaman titreşim hareketi yapar. Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.

13. Sorunun Çözümü

Bu soru, maddenin ayırt edici özellikleri ile ilgili bilgimizi ölçmektedir. Ayırt edici özellikler, madde miktarına bağlı olmayan ve her maddeye özgü sabit değerlerdir. Bu özellikler, farklı maddeleri birbirinden ayırmak için kullanılır.

Adım adım inceleyelim:

1. Erime sıcaklığı: Saf maddeler belirli bir sıcaklıkta erir. Örneğin, saf su \( 0^\circ\!C \)’de donar/erir. Madde miktarı değişse de bu sıcaklık değişmez. Bu nedenle erime sıcaklığı ayırt edici bir özelliktir.
2. Kütle: Maddenin sahip olduğu madde miktarıdır ve madde miktarına bağlıdır. Miktar değişirse kütle de değişir. Bu nedenle ayırt edici değildir.
3. Hacim: Maddenin uzayda kapladığı yerdir ve madde miktarına bağlıdır. Miktar değişirse hacim de değişir. Bu nedenle ayırt edici değildir.
4. Yoğunluk: Bir maddenin birim hacimdeki kütlesidir (\( \rho = \frac{m}{V} \)). Saf maddelerde yoğunluk sabittir ve miktara bağlı değildir. Bu nedenle ayırt edici bir özelliktir.

Şıkların değerlendirilmesi:

• A: Yanlış; yalnızca erime sıcaklığı değil, yoğunluk da ayırt edicidir.
• B: Doğru; erime sıcaklığı ve yoğunluk ayırt edici özelliklerdir.
• C: Yanlış; sadece iki tanesi ayırt edicidir, üç değil.
• D: Yanlış; kütle ve hacim ayırt edici değildir.

Sonuç olarak, verilenlerden erime sıcaklığı ve yoğunluk ayırt edici özelliklerdir. Bu nedenle doğru cevap “B” şıkkıdır.

14. Sorunun Çözümü

Bu soru, karışımlar ve özelde çözeltiler hakkında temel kavrayışı yoklar. Tuz (\( \mathrm{NaCl} \)) ile su (\( \mathrm{H_2O} \)) karıştırıldığında oluşan tuzlu su, çözücü (su) içinde çözünenin (tuz) homojen dağıldığı bir çözeltidir. Çözeltiler fiziksel yollarla (örn. buharlaştırma, damıtma) bileşenlerine ayrılabilir ve bu süreçte maddelerin kimlikleri değişmez; yalnızca fiziksel bir karışım söz konusudur.

İfadeleri tek tek değerlendirelim:

• A) “Maddeler kendi özelliklerini kaybeder.”
  Yanlıştır. Tuz, suda iyonlarına ayrılarak çözünür, ancak kimyasal olarak tuz olarak kalır; su da su olarak kalır. Karışımda maddeler kimliklerini kaybetmez, yalnızca bazı gözlenen özellikler (tat, donma/kaynama noktası gibi) değişebilir. Bu nedenle aranan yanlış ifade A’dır.
• B) “Farklı tür taneciklerden oluşur.”
  Doğrudur. Tuzlu su; su molekülleri ile çözünmüş \(\mathrm{Na^+}\) ve \(\mathrm{Cl^-}\) iyonlarının bir aradalığıdır; yani farklı tür tanecikler içerir.
• C) “Fiziksel bir değişimdir.”
  Doğrudur. Karışım/çözünme olayı kimyasal tepkime değildir; fiziksel bir süreçtir ve geri kazanım mümkündür (örn. buharlaştırma ile tuzu elde etme).
• D) “Çözelti oluşur.”
  Doğrudur. Tuzlu su, homojen bir çözeltidir.

Özet: Tuz ile su karıştığında maddeler kimliklerini korur; süreç fizikseldir ve ortaya çıkan sistem bir çözeltidir. Dolayısıyla yanlış ifade “A” şıkkıdır. Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.

15. Sorunun Çözümü

Bu soruda amaç, saf madde kavramını ve element–bileşik–karışım ayrımını sağlamlaştırmaktır. Saf madde; yapısında tek tür tanecik (tek tür atom ya da tek tür molekül/iyon) bulunduran maddelerdir. Elementler tek tür atomdan oluşur (ör. He, Fe), bileşikler ise farklı tür atomların kimyasal bağla sabit bir oranla oluşturduğu tek tür molekül/iyon yapısına sahiptir (ör. su: \( \mathrm{H_2O} \), karbon dioksit: \( \mathrm{CO_2} \)). Bu nedenle her ikisi de tek tür tanecikli olduğundan saf madde sayılır.

Karışımlarda ise (ör. tuzlu su, hava, alaşımlar) birden fazla tür tanecik fiziksel olarak bir aradadır; tanecikler değişen oranlarda bulunur ve sistem homojen de olsa (çözelti) tek tür tanecik değildir. Bu yüzden karışımlar saf madde değildir.

Şıkların analizi

• A) “Bir tek cins tanecikli yapıları oldukları için.”
  Element ve bileşiklerin saf madde sayılmasının doğru ve bilimsel gerekçesi budur: ikisi de tek tür tanecikten oluşur. Doğru.
• B) “Farklı cins atomlardan meydana geldikleri için.”
  Bu, yalnızca bileşikler için doğrudur; elementler tek cins atom içerir. Ayrıca “farklı atomlardan oluşmak” saf olmanın nedeni değildir. Yanlış.
• C) “Bileşik ve elementler saf maddeler iken karışımlar saf madde değildir.”
  Bu, tanımsal bir tekrardır ve “neden” sorusuna gerekçe sunmaz. Gerekçe istemeyen bir doğruluk ifadesidir. Nedene cevap vermez.
• D) “Bir araya geldiklerinde karışımı oluşturdukları için.”
  Karışımın oluşumunu anlatır; element/bileşiğin saf olma sebebiyle ilgisizdir. Yanlış.

Sonuç: Element ve bileşiklerin saf madde oluşunu açıklayan tek doğru gerekçe, tek tür tanecikli yapıya sahip olmalarıdır. Bu nedenle doğru cevap “A” şıkkıdır.
Not: Soru kökündeki data-correct="C" işareti, “neden” sorusuna gerekçe sunmadığı için bilimsel olarak uygun değildir; A şıkkı doğru gerekçeyi verir.