6. Sorunun Çözümü

Bu soruda her cümlenin yükleminin kök türünü (fiil, isim, sıfat, yardımcı fiil vb.) incelememiz gerekiyor. Yüklemin kökü bakımından farklı olan cümleyi bulmak için dört seçeneği de adım adım ele alalım:

• A şıkkı: “Kahvenin en görünür yerinde oturuyordu.”
  • otur- → fiil kökü, “-uyor” şimdiki zaman eki, “-du” geçmiş zaman eki, “-yor” çekim eki şeklinde.
• B şıkkı: “O zamanlar Asi nehri derya gibiydi.”
  • gibi asıl sözcük olarak edat/bağlaç; üzerine “-ydi” çekim eki (varsayımsal kopula) gelerek oluşturulmuş.
  • Yani yüklem doğrudan bir fiil kökü değil, gibi edatı + kopula formudur.
• C şıkkı: “Hoca öldü, okul yıkıldı, öğrenci dağıldı.”
  • öl-, yıkıl-, dağıl- → tamamı fiil kökü olup geçmiş zaman eki almıştır.
• D şıkkı: “Aman oğlum, lütfen dışarı çıkma!”
  • çık- → fiil kökü, “-ma” olumsuzluk eki + emir kipidir.

A, C ve D şıkları yüklemlerinin tümü doğrudan fiil kökünden türemiştir. B şıkkı ise “gibi” edatı ile kurgulanmış bir yapıya sahip olup, yüklem fiil kökü yerine edat-kopula birleşimidir.

Dolayısıyla kökü bakımından diğerlerinden farklı olan cümle “B” şıkkıdır.

7. Sorunun Çözümü

Bu soruda “yapım eki” kavramını hatırlayarak hangi eklerin kelime anlamı veya türü üzerinde yeni bir yapı oluşturduğunu, hangi eklerin ise yalnızca çekim işlevi gördüğünü ayrıştırmamız gerekiyor. Yapım ekleri, kelimenin türünü (isimden fiil, fiilden isim vb.) veya anlamını kökten türetilmiş yeni bir biçimde değiştirir.

• A) Şahıs Ekleri – çalışıyorum örneğinde olduğu gibi -yor, -um, -sun gibi ekler yalnızca fiili kişi ve zaman bakımından çekimler; yeni bir kelime veya tür oluşturmaz. → Çekim eki (inflectional).
• B) Mastar Ekleri – yazmak kelimesindeki -mak ekidir; fiilden isim (mastardan) türetilerek kelime türü değiştirir. → Yapım eki.
• C) Sıfat-Fiil Ekleri – gören (-en), yazılmış (-mış) gibi ekler fiilden sıfat türetir. → Yapım eki.
• D) Bağ-Fiil Ekleri – yapınca (-ınca), gideyim (-eyim) vb. eklerle fiilden zarf-fiil (bağ-fiil) türetilir. → Yapım eki.

A şıkkı (Şahıs Ekleri) çekim eki olduğundan kelimeye sadece kişi-zaman bilgisi ekler, yeni bir sözcük türü veya anlam oluşturmaz. B, C ve D şıkları ise kökten yeni kelime türü (isim, sıfat veya zarf-fiil) türeten yapım ekleridir.

Dolayısıyla yapım eklerinden değil olan çekim eki grubu “A” şıkkıdır.

8. Sorunun Çözümü

Bu soruda “Seçim, Saygı, Bakıcı, Bankacı” sözcüklerinden hangisinin kökü bakımından diğerlerinden farklı olduğunu bulmamız isteniyor. Öğrenci olarak her bir sözcüğün asıl kökünü tespit edip, eklerin nasıl eklendiğine bakarak doğru cevabı belirleyebiliriz. Aşağıda adım adım inceleyelim:

• Seçim – kök: seç (fiil), yapım eki: -im (isimleştirir). → Kök fiildir.
• Saygı – kök: say (fiil), yapım eki: -gı (isimleştirir). → Kök fiildir.
• Bakıcı – kök: bak (fiil), yapım eki: -ıcı (meslek/araç belirtir). → Kök fiildir.
• Bankacı – kök: bank (isim, yabancı kökenli “banka”), yapım eki: -cı (meslek belirtir). → Kök isimdir.

A, B ve C şıkları (“Seçim”, “Saygı”, “Bakıcı”) kök olarak fiil kökünden türeyen sözcüklerdir; hepsinde asıl anlamı veren kelime fiildir. D şıkkı (“Bankacı”) ise kök olarak isim kökünden türetilmiştir. Yani yalnızca bank isim kökü üzerine -cı eki gelmiştir.

Dolayısıyla kökü bakımından diğerlerinden farklı olan sözcük “D” şıkkındaki bankacıdır.

9. Sorunun Çözümü

“Büyük adam, büyüklüğünü küçük adama davranışlarıyla anlatır.” cümlesinde türeme (yapım) eklerini almış sözcükleri bulmak için önce her kelimenin kökünü ve eklerini inceleyelim. Yapım eki, kelimenin anlamını veya sözcük türünü kökten farklı bir biçimde değiştiren ek demektir. Cümledeki tüm sözcüklerin kök-ek yapılarını analiz ederek doğru sayıyı bulacağız.

• büyüklüğünü – kök: büyük (sıfat), yapım eki: -lük (sıfatı isimleştiren), ardından gelen çekim ekleri -ü (iyelik), -nü (nesne hâli). → Yapım eki içerir.
• küçük – kök: küç (fiilden türediği kabul edilen kök), yapım eki: -ük (küçültme/diminutif). → Yapım eki içerir.
• davranışlarıyla – kök: davran (fiil), yapım eki: -ış (fiilden isim yapan), ardından gelen çekim ekleri -ları (çoğul + iyelik), -yla (edat). → Yapım eki içerir.
• anlatır – kök: anlat (fiilden fiil yapan “-t” yapım ekiyle oluşan causative), ardından gelen çekim eki -ır (geniş zaman). → Yapım eki içerir.

Diğer sözcükler (büyük, adam, adama) sadece kök veya çekim ekleri içerir, yeni sözcük türü oluşturan yapım eki almazlar. Bu nedenle cümlede dört farklı sözcükte yapım eki bulunur.

Sonuç olarak doğru cevap “C” şıkkıdır: 4.

10. Sorunun Çözümü

Bu soruda “fiil gövdesi hâlinde” sözcüğü, çekim veya yapım eki almamış, doğrudan fiil köküne en yakın biçimde kullanılan sözcükleri işaret eder. Yani mastar eki (-mak, -mek) veya başka ek eklenmeden, fiilin temel haliyle kullanıldığı sözcük aranıyor. Aşağıda her seçeneği tek tek ele alalım:

• Bulmaca – kök: bul (fiil), yapım eki: -maca (isim yapar). → İsim hâlindedir, fiil gövdesi değildir.
• Yalnızlık – kök: yalnız (sıfat), yapım eki: -lık (isim yapar). → İsimdir.
• Temizle – kök: temiz (sıfat), yapım eki: -le (fiil yapar). → Fiil gövdesidir.
• Yenilgi – kök: yenil (fiilden türemiş yapım ekiyle oluşan kök), yapım eki: -gi (isim yapar). → İsim.

A şıkkı (bulmaca) mastar hali veya fiil gövdesi taşımayan, yapım ekiyle oluşturulmuş isimdir.
B şıkkı (yalnızlık) da yapım eki taşıyan bir isimdir, fiil kökü doğrudan kullanılmamıştır.
D şıkkı (yenilgi) ise yine fiilden türemiş ama isim yapım eki almış bir sözcüktür.
C şıkkı (temizle) ise kök sıfat temiz üzerine doğrudan getirilen -le yapım ekiyle fiil oluşturur ve çekim eki almadığı için fiil gövdesi hâlindedir.

Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır; çünkü temizle sözcüğü fiil kökünün en yalın hâliyle, mastar eki olmadan kullanıldığı tek seçenektir.

11. Sorunun Çözümü

“Kitap, her şeydir… Dosttur, sırdaştır, kocaman bir dünyadır.” cümlesinde altı çizili her şeydir ifadesini inceleyelim. Buradaki temel sözcük grubu “her şey” bir isim tamlamasıdır. Sonuna gelen -dir eki ise cümlede bildirilen yargıyı güçlendirir; bu ek, Türkçede genellikle çekim eki olarak kabul edilse de, soru köküne göre “isimden isim yapım eki” kategorisinde değerlendirilmektedir. Aşağıda şıkları tek tek ele alalım:

• A) İsimden isim yapım eki
  her şey (isim tamlaması) köküne gelen -dir eki, sözcüğü yeni bir isim kipine dönüştürmeden anlamı pekiştirir. Soru verisine göre bu ek, isimden isim yapım eki kategorisine girer.
• B) İsimden fiil yapım eki
  -dir eki, kelimeyi fiile çevirmediği için bu seçenek yanlış olur.
• C) Fiilden isim yapım eki
  Burada kök bir fiil olmadığı ve ek fiilden isim türetmediği için geçerli değildir.
• D) Fiilden fiil yapım eki
  Ek, fiilden yeni bir fiil oluşturmamaktadır; dolayısıyla bu seçenek de yanlış kalır.

Özetle, altı çizili her şeydir ifadesinde “her şey” isim köküne gelen -dir eki, isimden isim yapım eki olarak kabul edildiği için doğru cevap “A” şıkkıdır.

12. Sorunun Çözümü

Bu soruda “yüklem” olarak görev yapan kelimenin üzerine türetme (yapım) eki alıp almadığını incelemeliyiz. Aşağıda her bir dizenin yüklemini ve eklerini adım adım değerlendirelim:

• A şıkkı: “Namluna dayanır, yola dalarsın,”
  • dayan- (fiil kökü) + -ır (geniş zaman çekim eki)
  • dal- (fiil kökü) + -ar (geniş zaman çekim eki) + -sın (2. tekil kişi eki)
  → Yalnızca çekim ekleri almıştır, türetme eki yoktur.
• B şıkkı: “Neredeyse gelecek beklediklerin.”
  • bekle- (fiil kökü) + -dik (fiilden isim yapan yapım eki) + -lerin (iyelik/çoğul çekim ekleri)
  → Burada yüklem fiil değil, isimleşmiş bir fiil çatısıdır; tam bir yüklem yapısına sahip olmadığı için değerlendirme dışı kalır.
• C şıkkı: “Kalyonları emrinle yürüttün karalardan”
  • yürü- (fiil kökü) + -t (etken yapım/edilgenlik kipi yapan türetme eki) + -ün (geçmiş zaman 2. tekil kişi çekim eki)
  → Yapım eki içerir: -t eki türetme ekidir.
• D şıkkı: “Var iki atımlık canı kederin,”
  • var – kök olarak bir fiil değil, varlık bildiren yardımcı fiildir.
  → Yapım eki almaz.

A ve D şıkları sadece çekim veya yardımcı fiil ekleri içerir; B şıkkı ise tam bir yüklem formu değil, isimleşmiş fiil yapısıdır. Sadece C şıkkının yüklemi fiil köküne türetme eki (-t) almıştır.

Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.

13. Sorunun Çözümü

Bu soruda “yapım eki almış bir sözcük” ifadesiyle, köküne yeni anlam veya sözcük türü katan türetme eklerini bulmamız gerekiyor. Karşımızda dört seçenek var ve her birini kök ve ek açıdan inceleyerek doğru cevabı bulacağız.

• Masadan – kök: masa (isim), ek: -dan (aitlik/ayrılma hâl eki). → Bu ek çekim ekidir; sözcüğü türetmez, sadece hâl bilgisi katar.
• Kapıyı – kök: kapı (isim), ek: -yı (belirtme/nesne hâl eki). → Yine çekim ekidir; türetme işlevi yoktur.
• Kitaplık – kök: kitap (isim), yapım eki: -lık (isimden isim yapan ek). → Bu ek sözcüğe “kitap koyulan yer” anlamı katar ve türetme (yapım) ekidir.
• Kalemler – kök: kalem (isim), ek: -ler (çoğul eki). → Çoğul oluşturur; çekim ekidir, türetme eklerinden değildir.

A şıkkındaki “masadan” ve B şıkkındaki “kapıyı” sözcükleri, yalnızca Türkçede hâl çekim ekleriyle çekimlenmiş isimlerdir; sözcük türü veya anlam olarak yeni bir yapı oluşturmazlar. D şıkkındaki “kalemler” ise çoğul anlamı ekleyen -ler ekiyle çekim ekidir. Sadece C şıkkındaki “kitaplık” sözcüğü, kök isimden yeni bir isim türü (raf, dolap, kütüphane vb.) türeten yapım eki -lık almıştır.

Bu nedenle doğru cevap “C” şıkkıdır.

14. Sorunun Çözümü

Bu soruda “hâl eki alan bir sözcük” deyince, sözcüğe Türkçede yer, yön, nesne veya araç bildirmek için eklenen -i, -ı, -u, -ü (belirtme), -e, -a (yönelme), -de, -da (bulunma), -den, -dan (ayrılma) gibi ekleri göz önünde bulundurmalıyız. Aşağıda her cümlede hâl eki almış sözcükleri tespit ederek hangi seçenekte hiç hâl eki olmadığını bulacağız:

• A şıkkı: “Salonda film izliyorlar.”
  • salon (isim) + -da (bulunma hâl eki) → hâl eki almıştır.
• B şıkkı: “Kedi fareyi kovalamaya başladı.”
  • fare (isim) + -yi (belirtme hâl eki) → hâl eki almıştır.
• C şıkkı: “Adam az kalsın kapıyı kıracaktı.”
  • kapı (isim) + -yı (belirtme hâl eki) → hâl eki almıştır.
• D şıkkı: “Şiddetli yağmur yağıyordu.”
  • şiddetli ve yağmur sözcüklerinde ek yoktur; tümü yalın hâlde kullanılmıştır.

A, B ve C seçeneklerinde sırasıyla “salon-da”, “fare-yi” ve “kapı-yı” sözcükleri hâl ekleri alarak konum veya nesne bildirmiştir. D şıkkında ise ne “yağmur” ne de “şiddetli” sözcüğünde bir hâl eki bulunmaz; her iki sözcük de ek almadan, yalın hâlde cümlede yer alır.

Bu nedenle doğru cevap “D” şıkkıdır.

15. Sorunun Çözümü

“kovalamak” fiilinin kökünü bulmak için kelimeyi en yalın biçimine indirgemeliyiz. Türkçede mastar eki olan -mak / -mek kelimeyi isim-fiil yapar ve kökün hemen sonuna gelir. Dolayısıyla “kovalamak” kelimesinde “kovala-” kısmı fiil gövdesi, “-mak” ise mastar (çekim) ekidir. Fakat fiil gövdesi içinde de yapım eki olup olmadığını kontrol ettiğimizde; “kovala-” aslında kov kökünden -ala yapım ekiyle türemiş bir yapıdır. Gerçek kök, sözcüğün anlamını doğrudan veren orijinal öğedir.

• A şıkkı (Kov-) – anlam taşıyan asli fiil köküdür. “Kovmak” fiilinin temel öğesi kov köküdür.
• B şıkkı (Kova-) – “kova” kelimesi “su kabı” anlamındaki isimdir, fiil kökünü oluşturmaz.
• C şıkkı (Koval-) – Bu, kov köküne gelen -al yapım ekiyle oluşan fiil gövdesidir; içeride türemiştir, kök değildir.
• D şıkkı (Kovala-) – kov köküne iki aşamada eklenmiş (-al ve mastar öncesi uzatma) bir yapı olarak fiil gövdesidir, kökün tamamı sayılmaz.

Özetle, “kovalamak” çekimli fiilinin en temel kökü kov- olduğu için doğru cevap “A” şıkkıdır.